«انا اعطيناک الکوثر فصل لربک و انحر. ان شانئک هو الابتر»نخستين مظهر و نشانه ى کوثر که بر دامان پاک فاطمه ى اطهر (س) پا به عرصه ى گيتى نهاد امام حسن عليه السلام بود. نشانه اى از تجلى مقدس ترين پديده اى که از خجسته ترين پيوند برين انسانى، نصيب حضرت محمد صلى الله عليه و آله، على مرتضى عليه السلام و فاطمه زهرا (س) گرديد. همان لؤلؤى که از برزخ دو اقيانوس نبوت و امامت به ظهور پيوست ومعجزه ى بزرگ «مرج البحرين يلتقيان، بينهما برزخ لا يبغيان، يخرج منهما اللؤلوء والمرجان» . (1) را تجسم بخشيد و کلام خدا در کلمه ى وجود چنين ظاهر شد. از نيايى الهام گير و پدرى پيشوا، وارثى برخاکيان و جلوه اى برافلاکيان پديد آمد با وراثتى ابراهيمى، مقصدى محمدى، منهجى علوى، زهره اى زهرايى که عصاى فرعون کوب موسى را در دست صلح آفرين عيسوى داشت و تنديس زنده ى اخلاق قرآن بود و رايت جاودانگى اسلامى را در زندگى توام با مجاهده و شکيبايى تضمين کرد و بقاع امن و ايمان را به ابديت در بقيع شهادت بر افراشت و مکتبش از خاک گرم مدينه به همه سوى جهان جهت يافت و با همه ى مظلوميتش در برابر سياهى و تباهى جبهه گرفت و به حقيقت اصالت بخشيد و مشعلدار گمراهان و زعيم ره يافتگان گرديد. حضرتش در بقيع بى بقعه; در جوار جده ى پدريش فاطمه بنت اسد، برادر زاده نازنينش امام سجاد عليه السلام و مضجع امام باقر و امام صادق عليهما السلام آرميده است. (2)
تولد و کودکى
فرزند گرامى رسول الله و نخستين نوه ى او در مقدس ترين ماه هاى سال قمرى يعنى پانزدهم (3) رمضان سال سوم هجرت چشم به جهان گشود.امام مجتبى عليه السلام در دامان حضرت زهرا (س) بزرگ شد. او از همان دوران کودکى از نبوغ سرشارى برخوردار بود وى با حافظه ى نيرومندش، آياتى را که بر پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله نازل مى شد، مى شنيد و همه را حفظ مى کرد و وقتى به خانه مى رفت براى مادرش مى خواند و حضرت فاطمه (س) آن آيات و سخنان رسول الله صلى الله عليه و آله را براى حضرت على عليه السلام نقل مى کرد و على عليه السلام به شگفتى مى پرسيد: اين آيات را چگونه شنيده است؟ و زهراى مرضيه مى فرمود: از حسن عليه السلام شنيده ام. (4)به داستانى در اين مورد توجه کنيد:«روزى على عليه السلام پنهان از ديدگان فرزندش به انتظار نشست، تا ببيند فرزندش چگونه آيات را بر مادرش تلاوت مى کند.امام حسن عليه السلام به خانه آمد و خواست آيات قرآن را براى مادرش بخواند; ولى زبانش به لکنت افتاد و از گفتار باز ماند و چون مادرش علت را پرسيد، گفت: مادر جان! گويا شخصيت بزرگى در اين خانه است که شکوه وجودش، مرا از سخن گفتن باز مى دارد» . (5)
درس اخلاق
از امام مجتبى عليه السلام خواستند که سخنى و مطلبى درباره ى اخلاق نيکوى پيامبر صلى الله عليه و آله بگويد. او فرمود:هر کس نيازى به حضور پيامبر صلى الله عليه و آله مى برد حاجتش رد نمى شد و هرچه در توان داشت براى رفع نياز مردم به کار مى برد و شنيدم پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمود: هر کس نماز صبح را بگذارد، آن نماز بين او و آتش دوزخ ديوارى ايجاد مى کند. (6)
امام حسن عليه السلام از منظر رسول الله صلى الله عليه و آله
حضرت ختمى مرتبت صلى الله عليه و آله فضايل و امتيازات فرزندش امام حسن مجتبى عليه السلام را بين مسلمانان تبليغ مى کرد و از ارتباط او با مقام نبوت و علاقه ى حقيقى که به وى داشت همه جا سخن مى گفت.آنچه از زبان پيامبر صلى الله عليه و آله در مورد حضرت مجتبى عليه السلام بيان شده است چنين است:«هر کس مى خواهد آقاى جوانان بهشت را ببيند به حسن عليه السلام نگاه کند» . (7)«حسن گل خوشبويى است که من از دنيا برگرفته ام» . (8)روزى پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله به منبر رفت و امام حسن عليه السلام را در کنارش نشانيد و نگاهى به مردم کرد و نظرى به امام حسن عليه السلام انداخت و فرمود: «اين فرزند من است و خداوند اراده کرده که به برکت و جود او بين مسلمانان صلح را برقرار سازد» . (9)يکى از ياران رسول الله صلى الله عليه و آله مى گويد: پيغمبر صلى الله عليه و آله را ديدم که امام حسن عليه السلام را بر دوش مى کشيد و مى فرمود: «خدايا من حسن را دوست دارم، تو هم دوستش بدار» . (10)روزى پيامبر معظم اسلام صلى الله عليه و آله امام حسين عليه السلام را بر دوش گرفته بود، مردى گفت: اى پسر بر مرکب خوبى سوار شده اي. پيامبر فرمود: «او هم سوار خوبى است» . (11)شبى پيغمبر خدا صلى الله عليه و آله نماز عشاء مى خواند و سجده اى طولانى به جا آورد. پس از پايان نماز، دليل را از حضرتش پرسيدند، فرمود: پسرم حسن، بر پشتم نشسته بود و ناراحت بودم که پياده اش کنم. (12)انس بن مالک نقل مى کند که: رسول الله صلى الله عليه و آله درباره ى امام حسن عليه السلام به من فرمود:اى انس! حسن فرزند و ميوه ى دل من است، اگر کسى او را اذيت کند، مرا اذيت کرده و هر کس مرا بيازارد، خدا را اذيت کرده است. (13)زينب دختر ابو رافع مى گويد: حضرت زهرا (س) در هنگام بيمارى رسول الله صلى الله عليه و آله هر دو فرزندش را نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آورد و فرمود: اينان فرزندان شما هستند. اکنون ارثى به آنان بدهيد. حضرت فرمود:«شرف و مجد و سيادتم را به حسن عليه السلام دادم و شجاعت وجود خويش را به حسين عليه السلام بخشيدم» . (14)
اسوه ى بزرگوارى
امام حسن عليه السلام در طول زندگى پر برکتش همواره در راه هدايت و ارشاد مردم گام بر مى داشت و شيوه ى برخوردش با عموم مردم – حتى دشمنان – چنان جالب و زيبا بود که همه را به خود جذب مى کرد.مورخين نوشته اند «روزى امام مجتبى عليه السلام سواره از راهى مى گذشت. مردى شامى بر سر راه آن حضرت آمد و ناسزا گفت. وقتى که فحش هايش تمام شد، امام عليه السلام رو به او کرده و سلامش کرد! آنگاه خنديد و گفت: اى مرد! فکر مى کنم در اين جا غريب هستي… اگر از ما چيزى بخواهى، به تو عطا خواهيم کرد. اگر گرسنه اى سيرت مى کنيم، اگر برهنه اى مى پوشانيمت، اگر نيازى دارى، بى نيازت مى کنيم، اگر از جايى رانده شده اى پناهت مى دهيم، اگر حاجتى خواسته باشى برآورده مى کنيم، هم اينک بيا و مهمان ما باش. تا وقتى که اين جا هستى مهمان مايي…مرد شامى که اين همه دل جويى و محبت را از امام مشاهده کرد به گريه افتاد و گفت:«شهادت مى دهم که تو خليفه ى خدا روى زمين هستى و خداوند بهتر مى داند که مقام خلافت و رسالت را در کجا قرار دهد. من پيش از اين، دشمنى تو و پدرت را به سختى در دل داشتم. اما اکنون تو را محبوب ترين خلق خدا مى دانم.آن مرد، از آن پس، از دوستان و پيروان امام عليه السلام به شمار آمد و تا هنگامى که در مدينه بود، همچنان مهمان آن بزرگوار بود. (15)
اسوه ى ايثارگرى
يکى ديگر از صفات برجسته ى امام مجتبى عليه السلام انفاق و بخشش بى سابقه ى اوست.تاريخ نگاران نوشته اند: امام حسن عليه السلام دوبار تمام ثروت خود را در راه خدا خرج کرد و سه بار دارايى اش را به دو نصف کرده، نيمى را براى خود گذاشت و نصف ديگر را در راه خدا انفاق کرد. (16)امام حسن عليه السلام ملجاء درماندگان، آرام بخش دل هاى دردمندان و اميد تهيدستان بود، هيچ گاه نشد که فقيرى به حضور آن بزرگوار برسد و دست خالى برگردد. در همين مورد نقل کرده اند: مردى به حضور امام حسن عليه السلام آمد و اظهار فقر و حاجت کرد. امام حسن عليه السلام دستور داد تا پنجاه هزار درهم، به اضافه ى پانصد دينار به او بدهند. مرد سائل حمالى را صدا زد که پول هايش را برايش ببرد. امام مجتبى عليه السلام پوستين خود را هم به آن مرد داد و فرمود: اين را هم به جاى کرايه به آن مرد بده. (17)
امام حسن مجتبى عليه السلام بعد از پدر
پس از آن که حضرت على عليه السلام در محراب عبادت خون خويش را به پاى درخت توحيد نثار کرد امام مجتبى غمگين در سوگ اسوه ى صبر و بردبارى، برفراز منبر رفت و بعد از حمد و سپاس خداوند در فرازى از سخنانش فرمود:… لقد قبض فى هذه الليلة رجل لم يسبقه الاولون بعمل ولا يدرکه الاخرون بعمل… (18)«شب گذشته مردى از اين جهان در گذشت که هيچ يک از پيشينيان – در انجام وظيفه و اعمال شايسته بر او سبقت نگرفتند و از آيندگان نيز کسى را ياراى پا به پايى او نيست…و سپس فرمود: على عليه السلام در شبى رخت از جهان بست که در آن شب عيساى مسيح به آسمان عروج کرد، يوشع بن نون جانشين موساى پيامبر نيز در آن شب درگذشت.پدرم در حالتى دنيا را ترک کرد که هيچ سيم و زر و اندوخته اى نداشت. مگر تنها هفتصد درهم که از هداياى مردم به جا مانده بود که قصد داشت با آن خدمتکارى بگيرد.در اينجا، امام گريست و مردم نيز همصدا با حضرت مجتبى عليه السلام گريستند.سپس ادامه داد: من پسر بشيرم، من پسر نذيرم، من از خانواده اى هستم که خداوند دوستى آنان را در کتاب خويش (قرآن) واجب کرده است آن جا که مى فرمايد:«قل لا اسئلکم عليه اجرا الا المودة فى القربى ومن يقترف حسنة نزد له فيها حسنا..» . (19) بگو من هيچ پاداشى از شما بر رسالتم در خواست نمى کنم جز دوست داشتن نزديکانم [ اهل بيتم] ; و هر کس کار نيکى انجام دهد، بر نيکى اش مى افزاييم» .بر اين اساس دوستى ما – خاندان – همان حسنه و خوبى است که خداوند بدان اشاره کرده است.سپس بر جاى خود نشست.در اين هنگام «عبدالله بن عباس» برخاست و به مردم گفت: اين فرزند پيامبر شما و جانشين امام على عليه السلام است، اکنون او رهبر و امام شماست. بياييد و با او بيعت نماييد!مردم گروه گروه به سوى حضرت مجتبى عليه السلام روى آوردند و بيعت کردند. سپس امام عليه السلام خطبه اى بيان فرمود که در آن بر لزوم اطاعت از خدا و پيامبر و اولى الامر تاکيد شده بود و مردم را از پيروى شيطان برحذر داشت و اهميت ايمان و عمل خير را يادآور گرديد (20) .امام مجتبى عليه السلام در سال چهلم هجرت و در سن 37 سالگى با مردم بيعت کرد و با آن ها شرط کرد که: با هر که من صلح کنم شما هم صلح کنيد، با هر که من جنگ کنم شما هم جنگ کنيد و آن ها قبول کردند (21) .در ضمن امام عليه السلام نامه اى به معاويه نوشت و او را دعوت به بيعت کرد و متذکر شد که اگر در امر اداره ى جامعه اخلال کند و جاسوس بگمارد با قاطعيت برخورد خواهد کرد و در مورد دستگيرى و اعدام دو جاسوس وى به او هشدار داد (22) .معاويه در پاسخ امام نوشت:… من از تو سابقه بيشترى دارم، پس بهتر آن که تو پيرو من باشي. من نيز قول مى دهم که خلافت مسلمانان، پس از من با تو باشد و هر چه بيت المال عراق است در اختيار تو خواهم گذارد… (23) و چنين بود که معاويه از پذيرش حق امتناع ورزيد و نه تنها از بيعت با امام حسن عليه السلام خوددارى کرد، بلکه عملا به طرح توطئه عليه حضرت پرداخت و با خدعه و فريب و تطميع، افرادى را برانگيخت تا نسبت به قتل امام عليه السلام اقدام نمايند و سرانجام اين امام مظلوم در بيت خودش به دست همسرش «جعده» زهر خورانده شد و به جاى اين که نوشى براى مولى باشد نيشى شد که جگر امام مجتبى عليه السلام را پاره کرد.امام عليه السلام با دسيسه معاويه مسموم گرديد… (24) و پس از چهل روز در روز بيست و هشتم ماه صفر سال پنجاهم هجرى به شهادت رسيد و در قبرستان بقيع به خاک سپرده شد. چونان خورشيدى در دل زمين (25) .
——————————————–پى نوشت ها :
1) الرحمن، 19، 20 و 22.2) با استفاده از مقدمه ى مترجم کتاب زندگانى امام حسن عليه السلام تاليف باقر شريف القرشي.3) تاريخ خلفاء، ص 73، سيوطى – دائرة المعارف بستانى واژه ى حسن.4) ترجمه ى زندگانى امام حسن، ص 59، باقر شريف القرشي.5) همان، ص 60.6) اسد الغابه، ج 2 ص 185.7) البداية والنهاية، ج 8 .8) الاستيعاب، ج 2.9) مسند احمد حنبل، ج 5 ص 44.10) البداية والنهاية، ج 8.11) صواعق المحرقة، ص 280- حلية اولياء، ص 226.12) الاصابه، ج 2.13) کنز العمال، ج 6 ص 222، متقى هندي.14) ترجمه ى اعلام الورى ص 304، طبرسي.15) ستارگان درخشان، ص 42، محمد جواد نجفي.16) تاريخ يعقوبى، ج 2 ص 215- اسد الغابه، ج 2 ص 13، تذکره سبط بن جوزى، ص 196.17) ستارگان درخشان، ص 46.18) ارشاد مفيد، ص 348- جلاء العيون مجلسى، ص 378، تهران، انتشارات اسلامى، چاپ 1353.19) شورى / 23.20) زندگانى چهارده معصوم عليه السلام، ص 543، عماد زاده .21) جلاء العيون، ص 378 .22) ارشاد مفيد، ص 350 .23) نهج البلاغه، شرح ابن ابى الحديد، ج 16، ص 35 .24) پيشواى دوم، ص 28 .25) آفتابى در هزاران آيينه، ص 119، جواد نعيمي.
منبع : نشريه مبلغان، ارديبهشت 1379، شماره 4
هیچ نظری وجود ندارد