کاربرد قرآن در روش اجتهادی شهید ثانی (۱)

شیخ زین الدین بن نورالدین علی بن احمد (۹۶۵ – ۹۱۱ ق) نام بردار به « شهید ثانی » از اندیشمندان قرن دهم هجری است که درجبل عامل لبنان چشم به جهان گشود . شهرت علمی شهید ثانی در وهله نخست به فقاهت ، آموخته ها ، آثار مهم و پرثمر فقهی وی برمی گردد . او به حق اندیشمند خبیر و چیره دست فقه بود که افزون بر فقه شیعی ، دانش احکام و روش استنباط آن از نظرگاه مذاهب چهارگانه اهل سنت را نیز می دانست و درنزد استادان بزرگ دانش فقه از مذاهب حنبلی ،مالکی ،شافعی و حنفی تلمذ کرده و مدت زمانی در « بعلبک » مدرس فقه این مذاهب بود . و از همه مهم تر ، کتاب های گرانسنگ و معتبری همچون « الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه » و « مسالک الافهام فی شرح شرایع الاحکام » را درفقه نگاشت که سال ها در شمار متون درسی حوزه های علمیه و منابع فقه شیعی بوده و هیچ فقیه و مجتهدی خود را از آنها بی نیاز نمی دیده است .این همه سبب گردیده است تا وی به عنوان فقیه فرزانه و کم بدیل شناخته شود و سایر دانش ها و تخصص های او تحت الشعاع فقاهت و توانمندی های فقهی وی قرار گیرد ، حال آنکه شهید به دانش های گوناگون دیگری چون اصول ، حدیث ، کلام ، هندسه ، معانی ، بیان ، عروض ، منطق و سایر علوم عقلی ، نقلی و دینی آشنا و در برخی ازاین علوم ، دارای اثر و تألیف بود . خوانساری ، صاحب روضات الجنات ، درباره شهید ثانی می گوید : « تاکنون در جمع دانشمندان بزرگ و برجسته شیعه کسی را به یاد ندارم که از لحاظ شکوه شخصیت ، سعه صدر ، خوش فهمی ، حسن سلیقه ، داشتن نظم و برنامه تحصیلی ، کثرت اساتید ، ظرافت طبع ، معنویت سخن و پختگی و بی نقص بودن آثارعلمی به پای او برسد ، بلکه این استاد بزرگوار درتخلق به اخلاق الهی قرب منزلت ،چنان می نمایاند که تالی تلو معصوم (ع)است و بلافاصله دررده پس از معصومان (ع) قرار دارد . » (خوانساری ، ۳۳۷/۳) ازجمله دانش ها و تخصص های شهید ثانی را می باید دانش تفسیر و علوم قرآنی دانست . علامه سید محسن عاملی در این باره می نویسد : «و اما علوم القرآن العزیز و تفاسیره من البسیط و الوجیز فقد حصل علی فوائدها و حازها و عرف حقائقها و مجازها و علم اطالتها و ایجازها .» «و اما علوم قرآن ، فواید و نکات تفسیرهای مفصل و مختصری را که بر قرآن نوشته شده بود ، به دست آورد ، حقایق و مجاز قرآن را شناخت ، به ایجازها و تطویل های علوم قرآن آگاهی یافت .» (امین ، ۱۴۷/۷) شاهد بردرستی این مطلب ، می توان از استاد شهید ثانی به تفسیرهای مختلف یاد کرد ؛تفسیرهایی چون « التبیان فی تفسیر القرآن » شیخ طوسی (ره) ، « مجمع البیان فی تفسیرالقرآن » علامه طبرسی (ره) ، « روض الجنان و روح الجنان » ابوالفتوح رازی (ره)، « الکشاف » زمخشری ، « مفاتیح الغیب =التفسیرالکبیر » فخر رازی و دیگر تفاسیر، که شهید در جای جای مباحث کلامی ، تفسیری و حتی فقهی خویش نام برده و به آنها استناد ورزیده است . (شهید ثانی ، مجموعه رسائل ، ۲۸/۲-۳)
قرآن آموزی شهید
شیخ ازهمان کودکی در خانه و نزد پدر خود « شیخ نورالدین » به تعلیم و آموختن قرآن پرداخت و نه ساله بود که تمام قرآن را فرا گرفت .در نسخه ای خطی که شهید از زندگی خویش برجای نهاده ، گفته است : «کان مولدی فی یوم الثلثاء ۱۳ شهر شوال سنه ۹۱۱ من الهجره النبویه ولا احفظ مبدأ اشتغالی بالتعلم لکن ختمی لکتاب الله العزیز سنه ۹۲۰ من الهجره النبویه و سنی اذ ذاک تسع سنین .» (همان ، ۱۴۷/۷) « من در روز سه شنبه سیزدهم شوال سال نهصد و یازده هجری به دنیا آمدم . یادم نیست که درچه سنی به آموزش قرآن پرداختم ،اما نه ساله بودم که قرآن را به پایان بردم .»
دانش پژوهشی تفسیری شهید
منابع تاریخی نشان نمی دهد شیخ در مدت اقامت در زادگاه خود زیاده بر فراگیری و خواندن متن قرآن ،ازعلوم و تفسیر قرآن نیزچیزی آموخته باشد ، بلکه دستاوردها و تحصیلات تفسیری و علوم قرآنی شهید ،به سفرهای علمی و دانش پژوهشی وی به شهرهایی چون دمشق و مصر آن زمان برمی گردد . الف ) قرآن پژوهشی شهید در دمشق نخستین سفر علمی تفسیری شهید به دمشق(۹۳۷ ق) بود که در نزد شیخ شمس الدین محمد بن مکی به تلمذ پرداخت و دانش های طب ، هیئت ، فلسفه ، حکمت و شیوه های قرائت قرآن و نیز کتاب « الشاطبیه فی علم القرائه » را از شیخ احمد بن جابر فرا گرفت . خود دراین باره می گوید : « وقرأت فی تلک المده بها علی المرحوم الشیخ احمد بن جابر ، «الشاطبیه فی علم القرائه » و قرأت القرآن بقرائه نافع و ابن کثیرو ابی عمر و عاصم .» (امین ،۱۴۷/۷) «درمدت اقامت در دمشق ، کتاب شاطبیه در علم قرائت را نزد شیخ احمد بن جابر خواندم و نیز قرائت قرآن به روایت نافع ، ابن کثیر،ابوعمر و عاصم را فرا گرفتم .» ب)قرآن پژوهی شهید در مصر در خلال هجده ماه حضور و دانش اندوزی درمصر ،شهید نزد شانزده تن از برترین عالمان دینی مصر به تلمذ نشست و از ذخایرعلمی آنان درعرصه های گوناگون فقه ،اصول ، منطق ، هندسه ، معانی ، بیان ، عروض ، علوم قرآن ، تفسیر و سایر علوم بهره ها برگرفت .
استادان مصری شهید در تفسیر و علوم قرآن
اساتید مصری شهید در تفسیر و قرائت قرآن به روایات شاگرد وی ،ابن عودی ، از جمله بارزترین شخصیت های مصری در این دانش ها بوده اند .شماری از استادان قرآن را که تلمذ و تفسیرآموزی شهید نزد آنها مسلم است ، بدین ترتیب می توان نام برد : الف ) از جمله کسانی که شهید نزد او به دانش پژوهی تفسیری و علوم قرآنی پرداخت ، شیخ ابوالحسن البکری بود که مهارت و حافظه شگفتی در علم تفسیر و حدیث داشت ،شهید خود از دانش اندوزی و تلمذ شیخ بکری بدین سان یاد می کند : «وسمعت علیه جمله من الکتب فی الفقه و التفسیر … » (همان ، ۱۴۷/۷) « و در نزد او شماری از کتاب های فقهی و تفسیری را آموختم .» به گفته ابن عودی ،شهید پیوسته از این استاد مصری خود به خوبی یاد کرده و می گفته است : « او تسلط شگفتی بر تفسیر و حدیث داشت ، چندان که گویی این دو دانش ،نصب العین او بود .»(همان ، ۱۴۸/۷) ب ) دومین استاد قرآنی شهید در مصر ، شیخ ناصرالدین اللقانی (الملقانی ) المالکی ، محقق و فاضل زمان بوده است که به گفته خود شهید ، کسی برتر از او را در سرزمین مصر در علوم عقلی و عربی نیافته بود و نزد همو بود که کتاب « البیضاوی فی التفسیر » و نیز دانش های دیگری را آموخت . ج ) استاد قرآنی دیگر شهید ، شیخ ناصر الدین شافعی بوده که شهید یک بارقرآن را به قرائت و روایت « ابی عمرو » و نیز رساله ای درعلم قرائت را که تألیف استاد وی بوده است ،از نزد وی فرا گرفت . د) شهید در نزد شیخ شمس الدین محمد بن ابی النحاس ، کتاب « الشاطبیه فی علم القرائه » را که یک بار دیگر و پیش از این در دمشق نزد شیخ احمد بن جابر خوانده بود و مشتمل بر قرائت های هفت گانه قرآن است آموخت . به گفته ابن عودی ، شهید بارها ازاین استاد خود به صلاح ،حسن اخلاق و تواضع یاد کرده و می گفته است : « فضلای مصر پیوسته برای آموختن دانش قرائت قرآن نزد او رفت و آمد داشتند و او چندان مسلط براین دانش بود که فراگیران مشغول قرائت می شدند و استاد ، بی آنکه نیاز باشد چکش را بگذارد و کارخود را که مسگری بود تعطیل کند ، به تلاوت آنان گوش می داد و قرائت های مختلف را به ایشان می آموخت .»( همان/۱۴۹) ازاین روی شهید برآن شد که قرائت قرآن بر اساس ده قرائت مشهور را نزد این استاد فن بیاموزد ،اما چنان که خود می نویسد ، توفیق آن را نیافت ؛ «و شرعت اقراً علیه العشره و لم اکمل الختم بها .»(همان) «فراگیری قرآن براساس ده قرائت را نزد او شروع کردم ،لکن توفیق ختم قرآن را نیافتم .»(همان) دانش پژوهی درمصر ، ره آوردهای علمی بس ثمین و گرانقدر ، به ویژه در عرصه تفسیر و علوم قرآن برای شهید داشت ، چه اینکه مصردرشمار کانون های قرآنی در گذارتاریخ اندیشه دینی و جلودارتفسیر و علوم قرآنی بوده و در زمانی که شهید به آن سامان سفرکرد ،مصر نهضت قرآن پژوهی و علوم قرآنی را پشت سر گذاشته و آثار گرانسنگی چون «مواقع العلوم من مواقع النجوم » عبدالرحمن جلال الدین بلقینی (م۸۲۴ق) و « الاتقان فی علوم القرآن» جلال الدین عبدالرحمن سیوطی (۹۱۱-۸۴۹ ق) در علوم قرآنی تألیف یافته بود .(سیوطی،۸/۱-۴) . مدت اقامت شهید در مصرطبق یک روایت هجده ماه به طول انجامید .
اهتمام شهید به علم قرائت
ازجمله نکته های در خور درنگ و تأمل در شیوه دانش پژوهی تفسیری شهید ثانی ، اهتمام افزون وی به علم قرائت است که نزد چندین استاد و در هر دو زمان دانش پژوهی در دمشق و مصر ، درس قرائت قرآن به روایت های گوناگون را فرا گرفت و چنان که یادآور شدیم ، کتاب « الشاطبیه فی علم القرائه » را دو بار و نزد دو استاد شامی و مصری خواند .در پاسخ این رویکرد برخی گفته اند یکی ازعالمان سنی مذهب به نام شیخ داوود انطاکی طبیب ، به شهید درنماز اقتدا کرد و پس از فراغ ، مدعی شد قرائت را بهتر از شهید می داند . چون شهید این را شنید ، بر آن شد تا دانش قرائت را به حد اعلای آن فرا گیرد . ( شهید ثانی ،اللمعه الدمشقیه،۱۶۶/۱) گذشته ازصحت و سقم این رویداد ،گمان می رود عوامل خرد پذیردیگری بتوان برای این رویکرد سراغ گرفت . الف )مکانت علم قرائت در زمان شهید نخستین عاملی که برای رویکرد و اهتمام شهید به علم قرائت می توان بر شمرد ، این است که درهر زمان و براساس شرایط و مقتضیات برآمده از نیازهای فکری ، فرهنگی ، دانش و یا موضوعی خاص از مسائل و مباحث دینی ،اهمیت ویژه می یابد و نگاه عالمان زمان را به خود معطوف می دارد . در زمان شهید ، گویا علوم قرآنی و از جمله علم قرائت ، از چنین ویژگی برخوردار بوده است . از شواهد درستی این مدعا می توان به مطلب پیش گفته در خصوص پدیدایی نهضت علوم قرآنی در مصر و نگارش آثار کم نظیر در علوم قرآنی در قرن نهم و دهم هجری اشاره داشت . با نگاه ازهمین منظراست که می توان رهیافت درست به ایده و باورشهید در شرایط و بایدهای اجتهاد و مجتهد داشت ،که افزون برآگاهی تفسیری ،رسیدن به اجتهاد و توان استنباط را متوقف بر دانستن پاره ای از علوم قرآنی همچون معرفت ناسخ و منسوخ می داند و می گوید : «و یتوقف علی معرفه الناسخ منها من المنسوخ ولو بالرجوع الی اصل یشتمل علیه .» (شهید ثانی ،الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، ۲۷۷/۱) «اجتهاد متوقف بر دانستن آیات ناسخ و منسوخ قرآن است ، هر چند از راه در اختیارداشتن مرجع و کتابی که در بردارنده آیات ناسخ و منسوخ باشد .» ب ) کاربرد علم قرائت در تفسیر درتبیین و رهیافت به دومین عامل قرائت آموزی شهید ، به نقش اثرگذار و کاربردی دانش قرائت در فهم و تفسیر کلام وحیانی خداوند می توان اشاره داشت ، چه اینکه « قرائت » درلغت به معنای خواندن و تلفظ کلمات و دراصطلاح ، تلفظ کردن الفاظ قرآن کریم به همان شیوه ای است که رسول خدا (ص) ازمنبع وحیانی فرا گرفته و تلفظ کرده است .رهیافت به چنین منظوری ، پیدایی دانشی به نام علم قرائت را برتافته است . ازآن سبب که تفسیر، پی بردن به مرادها و مقصودهای خداوند ازآیات قرآن است و چنین امری آن گاه امکان پذیر است که قرائت واقعی آیات بدان گونه که پیامبر (ص) فرا می گرفته و تلاوت می فرموده است ،به دست آید تا آیات وحیانی قرآن براساس آن تفسیر شود ، ضرورت آگاهی ازعلم قرائت آشکار می شود ؛ از همین سبب محققان علوم قرآنی ، علم قرائت را ازجمله علوم پیش نیاز و ضروری در تفسیر به شمار آورده اند و مفسران به آن توجه فراوان داشته و کم و بیش ، اختلاف قرائت آیات را در تفسیرهای خویش گزارش کرده و برخی نیزکتاب هایی مستقل در علم قرائت نگاشته اند .
آثارقرآنی شهید ثانی
علامه سیدمحسن امین در اعیان الشیعه ، از میان هفتاد و نه اثر چاپ شده و چاپ ناشده شهید ،از جمله دو اثر قرآنی را نام می برد : ۱٫«رساله فی شرح البسمله » ( که هم اکنون در مجموعه رسائل شهید به چاپ رسیده است .» 2. « رساله فی تفسیر قوله تعالی 🙁 والسابقون الأولون) (توبه/۱۰۰) » (امین ،۱۵۵/۷)چنان که آقای سیدمحمد باقر حجتی در مقدمه ترجمه کتاب « آداب المفید و المستفید » شهید ثانی تنها از رساله شرح بسمله یاد می کند .( حجتی ،/مقدمه ) اما شاید بتوان از دو اثر قرآنی دیگر برای شهید یاد کرد . نخست ،«اسرار الزکات و الصوم و الحج » . این کتاب را برخی از تاریخ نگاران همان کتاب « منارالقاصدین فی اسرار معالم الدین » شهید می دانند (همان) که هرگاه چنین باشد ،این کتاب در زمره آثاراخلاقی و عرفانی شهید جای می گیرد .لکن بر اساس استنباط صاحب کتاب « کشف الحجب » که می گوید کتاب اسرار الزکات و الصوم و الحج شهید برگرفته از «جواهر القرآن » غزالی است ، این کتاب در شمار آثار قرآنی و تفسیری شهید قرار می گیرد .(همان ،/۱۵۶) دیگراینکه شهید درمسیرسفر به روم شرقی ، به تألیف رساله ای همت گماشت که بخشی ازآن تفسیر قرآن بود . در خاطرات شهید ازاین موضوع بدین گونه سخن رفته است : « وکان وصولنا الی مدینه قسطنطنیه یوم الاثنین ۱۷ شهرالربیع الاول سنه ۹۵۲ … وبقیت بعد وصولی ۱۸ یوماً لا اجتمع باحد من الاعیان ثم اقتضی الحال ان کتبت فی هذه الایام رساله جیده تشتمل علی عشره مباحث جلیله کل بحث فی فن من الفنون العقلیه والفقهیه و التفسیر و غیرها و اوصلتها الی قاضی العسکر وهو محمدبن قطب الدین بن محمدبن محمد بن قاضی زاده رومی … فوقعت منه موقعاً حسناً وحصل لی سبب ذلک منه حظ عظیم واکثر من تعریفی …» (همان ،/۱۵۱) « ما در روز دوشنبه هفدهم ربیع الاول سال ۹۵۲ قمری به شهر قسطنطنیه رسیدیم ، هجده روز در آنجا اقامت گزیدیم و دراین مدت با هیچ یک از بزرگان آن دیار ملاقات نداشتم .شرایط ایجاب کرد که در روزهای اقامت در قسطنطنیه به تألیف رساله ای مشتمل برده موضوع مهم درعلوم عقلی ، فقهی ، تفسیری و جز اینها بپردازم و آن را برای قاضی عسکر محمد بن قطب الدین بن محمد بن قاضی زاده رومی بفرستم و این سبب شد منزلت و جایگاه ویژه ای نزد او بیابم و بهره های بسیاری ازاو نصیبم گردد که فراتراز توصیف است .»
اشعار قرآنی شهید ثانی
درآثارعلمی شهید ، اشعاری نیز بر جای مانده که نمایانگر قریحه شعری وی است . از جمله این اشعار ، شعری است که وی در ضمن آن ، به یک آیه از قرآن درباره مسئله کلامی « جبر و اختیار » استدلال کرده است : « لقد جاء فی القرآن آیه محکمه تدمرآیات الضلال و من یجبر و تخبرأن الاختیار لنا (فمن شاء فلیومن و من شاء فلیکفر)» (همان ،/۱۵۶) «درقرآن آیتی است محکم که نابود کننده ی جبرو دلایل گمراه گر جبریان است و خبرمی دهد که برای ما انسان هاست اختیار [و آن آیه این است ]» هرکس می خواهد ایمان آورد و هرکه خواهد راه کفر در پیش بگیرد .»
تفسیرقرآن پیش نیاز اجتهاد
شهید ،پس ازآنکه اجتهاد را درلغت به « تحمل سختی و دشواری » و در شرع به دو معنای «ملکه و نیروی توانایی بخش بر استنباط احکام شرعی از ادله تفصیلی » و «کاراستنباط » (=استدلال ) تعریف می کند ، (شهید ثانی ، مجموعه رسائل ،۷۷۶/۲- ۷۶۸) حفظ و فهم آیات الاحکام قرآن و یا دست کم فهم مقتضیات و معانی آن آیات را که شمارآنها به حدود پانصد آیه می رسد ، ازشرایط رسیدن به مقام استنباط و اجتهاد قلمداد می کند ،چنان که درکتاب قضا ، از جمله شرایط قضاوت را اجتهاد و توان استنباط احکام شرعی می داند و تحقق اجتهاد را در گرو آگاهی به دانش های گوناگون ، از جمله دانش تفسیر قرآن برشمرده می گوید : «والمعتبرمن الکتاب الکریم معرفته ما یتعلق بالاحکام و هو نحو من خمسمأه آیه اما بحفظها او فهم مقتضاها لیرجع الیها متی شاء .» (شهید ثانی ،الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه ،۲۷۷/۱) «آنچه ازقرآن کریم دانستن آن برای مجتهد لازم است ،آگاهی به آیات مربوط به احکام می باشد که حدود پانصد آیه است ؛به این شیوه که آن آیات را حفظ باشد و یا مقتضی و مفاهیم آن آیات را بداند که هر زمان خواست ،بدان ها مراجعه کند . »
ادله استنباط و اولویت قرآن
هرمجتهدی برای استنباط حکم شرعی از مصادرو منابع آن ، ناگزیر از داشتن مکانیسم و اولویت بندی آن منابع است . شهید ثانی ، روش استنباط احکام از ادله و منابع و نیزجایگاه و ترتیب مصادر احکام را بدین گونه ترسیم می کند : « فطریق معرفه الاحکام التی لا تکون ضروریه ان یراجع اولاً الکتب الفقهیه ، فما ذکروا فیه بالاجماع فهو اجماعی و ما اختلفوا فیه فلابد من رده الی اصله و مأخذه .فان ثبت حکمه من الکتاب العزیز بطریق النص او بطریق الاجتهاد فهو المراد و الا فلیرجع الی السنه النبویه او الامامیه … و ان لم یوجد الحکم فی الکتاب و لا فی السنه لا صریحاً و لا بالاجتهاد و التفریع فیرجع الی ادله العقل من برائه الذمه و الاصل و الاستصحاب.» (شهید ثانی ، مجموعه رسائل ،۷۷۶/۲-۷۶۸) «راه شناخت احکام غیربدیهی آن است که درگام نخست به کتاب ها و منابع فقهی مراجعه می شود ، پس اگر حکمی اجماعی بود همان است ، اما اگر درباره حکمی میان علما اختلاف بود ، باید آن را از منابع و مآخذ سراغ گرفت ، پس اگر حکم آن موضوع از قرآن ، چه به گونه صریح و یا از راه کار بست اجتهاد و استنباط به دست آمد ، مراد حاصل شده است ، در غیر آن به سنت نبوی و یا سنت معصومان (ع) مراجعه می شود .چنانچه حکم یک موضوع درقرآن و سنت به هیچ یک از دو شیوه صریح و یا اجتهاد و تفریع فروع بر اصول به دست نیامد ، نوبت به ادله عقلی همچون برائت ذمه ، اصل و استصحاب می رسد .» ره آورد آنچه آمد ، این است که شهید گذشته از آنکه دانش تفسیری و علوم قرآنی را از شرایط و بایدهای رسیدن به مرتبه اجتهاد می شمارد ، قرآن را در جایگاه نخست منابع استنباط احکام نظری جای می دهد و اجتهاد را مستلزم تلاش و تحمل سختی و دشواری هایی می داند که ممکن است درفهم متون و منابع دینی از جمله قرآن رخ دهد .
 
منبع:نشریه پژوهشهای قرآنی ،شماره ۵۸٫ ادامه دارد…