سلیمان الماحوزی ([۱۲]) (۱۰۷۵ هـ – ۱۱۲۱ هـ)
خودش، در رساله فی علماء البحرین مینویسد:
پدرم میگوید: شب پانزدهم رمضان سال ۱۰۷۵ هـ به دنیا آمدم. در سن ۷ سالگی موفق به حفظ قرآن کریم شدم و در سن ۱۰ سالگی شروع به تحصیل علوم دینی کردم که تا کنون که سال ۱۰۹۹ هـ است، به تحصیل علوم دینی مشغول میباشم.
شاگرد وی، شیخ عبدالله سماهیجی البحرانی، مینویسد:استادم، شیخ سلیمان ماحوزی، در حفظ، دقت، سرعت انتقال جواب در مناظرات از عجایب روزگار به شمار میرفت و علاوه بر آن از زبانی شیوا و رسا برخوردار بود. من تاکنون مانند او را ندیدهام.
او در نقل اخبار و روایات مورد اطمینان بود و مرحوم نوری در المستدرک و الجزائری در اجازه الکبیره و مرحوم مرعشی در اجازه الکبیره به او استناد کردهاند.
شیخ یوسف آل عصفور بحرانی مینویسد:انصاف، صفات نیکو، تواضع، ورع، تقوا و آرامش روحی از صفات برجسته او بود که در هیچ یک از علما به اندازه او وجود نداشت.اصل او از روستاهای خارج از «ستره» بود.وی در روستای «ماحوزی» به دنیا آمد و سپس به «بلاد قدیم» رفت و در آنجا سکنی گزید و در ۱۷ رجب سال ۱۱۲۱ هـ در «بلاد قدیم» درگذشت.
آثار ماحوزی عبارتاند از:بلغه المحدثین؛ این اثر با تحقیق «عبدالزهراء العونیاتی» و تحت عنوان «معراج اهل الکمال»تنبیه النائم و انقاذ الهائم؛ موضوع این اثر، آداب و مواعظ است که نسخههایی از آن، به خط مؤلف در کتابخانه مرحوم شیخ آغا بزرگ تهرانی موجود است.الجوهره الفریده؛ این اثر در یکصد صفحه و در بیان آداب و مواعظ است که در کتابخانه شیخ آغا بزرگ تهرانی، صاحب الذریعه الی تصانیف الشیعه، موجود است.فهرست آلبویه و علماء بحرین؛ این اثر را سید احمد حسینی گردآوری کرده است که در منشورات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی; به چاپ رسید.معراج أهل الکمال الی معرفه الرجال؛ این اثر با تحقیق سید مهدی رجایی، در سال ۱۴۱۲ هـ در شهر قم به چاپ رسید.هدایه القاصدین؛ این اثر در بیان مواعظ است. نسخههایی از آن و به خط مؤلف در کتابخانه شیخ آغا بزرگ تهرانی، صاحب الذریعه الی تصانیف الشیعه، موجود است.
عبد علی آل عصفور الدّرازی ([۱۳])
نام کامل وی، عبدعلی بن احمد بن ابراهیم بن احمد بن صالح بن عصفور الدرازی البحرانی است. وی برادر شیخ یوسف بحرانی، صاحب حدائق، است.وی از فقیهان، محدثان و عالمان بزرگ شیعی به شمار میرود.سال تولّد وی مشخص نیست اما آقا بزرگ تهرانی مینویسد:عبدعلی بن احمد عصفور الدرازی، قبل از سال ۱۱۸۲ هـ در شهر کربلا درگذشت و در یکی از رواقهای حرم مطهر سیدالشهداء، امام حسین (علیه السلام) ، به خاک سپرده شد.اساتید:وی از محضر اساتید بزرگی چون حسین بن محمد بن جعفر ماحوزی بحرانی بهره برد. وی از استادش، حسین بن محمد بن جعفر ماحوزی بحرانی، و پدرش، احمد بن ابراهیم، و عبدالله بن احمد البلادی، روایت میکرد.
آثار:کتاب احیاء معالم الشیعه بأخبار الشریعه؛ در موضوع فقه.
۱. رسالهای در ارث، سؤال و جواب در مسائل فقهی؛۲. نظریه و فتوای معروف بلند خواندن تسبیحات اربعه در دو رکعت پایانی نماز، منسوب به اوست.علی البلادی ([۱۴])
نام کامل وی، علی بن احمد البلادی البحرانی است. وی از عالمان و فقیهان بزرگ امامیه به شمار میرود.البلادی؛ از محضر فقیه بزرگ، سلیمان بن عبدالله بن علی الماحوزی (متوفی ۱۱۲۱ هـ) استفاده کرد و علاوه بر استادش از علی بن الحسن بن یوسف البلادی و محمود بن عبدالسلام المعنی البحرانی روایت میکرد.
وی با توجه به استعداد فوقالعادهای که داشت، در بیشتر علوم و فنون به ویژه حکمت و کلام مهارت زیادی پیدا کرد.البلادی البحرانی به تدریس فقه و حدیث پرداخت و افراد بزرگی چون یوسف بن احمد بن ابراهیم العصفوری الدرازی و برادرش، عبدعلی العصفوری، و حسین بن محمد بن عبدالنبی السنبسی (السبّسی) البحرانی، و محمد بن علی بن عبدالنبی المقابی در کلاس درس فقه و حدیث او شرکت میکردند.وی به حسن بن محمد بن علی بن خلف البحرانی الدِّمَستانی، اجازه روایت داد.
آثار وی عبارتاند از:۱. رسالهای به نام فی ثبوت الدعوی علی المیت بالشاهد و الیمین؛۲. رسالهای به نام فی وجوب جهاد العدو فی وقت الغیبه؛۳. رسالههایی در علم کلام.۴. رسالهای به نام فی نفی الجزء الذی لا یتجزّء؛۵. رسالهای به نام فی تقسیم الکلمه؛۶. شرح رساله استادش، سلیمان ماحوزی، فی المنطق؛۷. اجوبه مسائل، السید محمد بن شرف الصندید.شیخ عصفور در مورد شخصیت عبدالله بن علی بن احمد البلادی البحرانی مینویسد:او امام جمعه و جماعت شهر شیراز بود. وقتی استادش به شیراز آمد، به عبدالله بن احمد البلادی، شاگردش، اقتدا کرد.وی در سال ۱۱۴۸ هـ در شهر شیراز درگذشت و در جوار حرم مطهر حضرت احمد بن موسی، فرزند امام کاظم و برادر امام رضا (علیه السلام) و حضرت معصومه (س) ، شاهچراغ، به خاک سپرده شد.
محمد آل عصفور الدرازی ([۱۵]) و ([۱۶])
وی برادر دیگر شیخ یوسف بحرانی، صاحب کتاب «حدائق الناضره» است.وی، فقیه، شاعر و محدث بزرگ و از بزرگان شیعه در بحرین است.وی در سال ۱۱۱۲ هـ در روستای «ماحوز» بحرین به دنیا آمد.از اساتید بزرگی چون حسین بن محمد بن جعفر الماحوزی و احمد بن عبدالله بن الحسن البلادی دانش آموخت. در بسیاری از علوم و فنون مهارت پیدا کرد، سپس به تدریس و تألیف روی آورد و بر کرسی «افتاء» تکیه زد و به عنوان یکی از علمای بزرگ و مورد اعتماد مردم شناخته شد.دو فرزندش به نامهای؛ حسن و احمد، از وی اجازه روایت گرفتند.
آثار وی عبارتاند از:۱ – مرآه الاخبار فی احکام الاسفار؛۲ – رساله فقهی منجزات المریض؛۳ – رساله فقهی الطلاق ثلاثاً فی مجلس واحد؛۴ – رساله فقهی ما یترتب علی من لا یحلّ نکاحها؛۵ – رساله فقهی حکم المفقودین؛۶ – رساله فقهی الاستیجار لرثاء الحسین (علیه السلام) ؛۷ – رساله فقهی الحدث فی اثناء الغسل؛۸ – رساله فقهی المتنفّل وقت الفریضه؛۹ – رساله فقهی وجوب الاحتیاط برکعه و رکعتین؛۱۰ – رساله فقهی صلاه الجمعه و اعمال لیلها و یومها.
همچنین آثار دیگری از او نیز نوشتهاند که عبارتاند از:الضرام الثاقب فی مقتل سیدنا علی بن ابیطالب (علیه السلام) ؛تتمیم، أوراد الابرار فی مآتم الکرار، معروف به اسفار حسن بن محمد دمستانی؛رساله فی اصول الدین؛دیوان فی رثاء الحسین (علیه السلام) ؛أجوبه مسائل مبسوطه.
در مورد تاریخ درگذشت وی، اقوال مختلفی، ذکر شده است؛ برخی سال ۱۱۸۲ هـ و برخی دیگر بعد از آن را نوشتهاند. پس از جمع میان این دو نظر میتوان گفت:وی در زمان تألیف کتاب «لؤلؤه البحرین» زنده بوده است و پایان تألیف این کتاب روز یازدهم ربیع الاول سال ۱۱۸۲ هـ بوده است.پس میتوان گفت: محمد بن احمد بن ابراهیم بن احمد بن صالح بن عصفور بحرانی الدرازی، بعد از روز یازدهم ربیع همان سال، درگذشته است.
حسن الدِمَستانی
نام کامل وی، حسن بن محمد بن علی بن خلف بن ابراهیم بن ضیف الله الدمستانی بحرانی است.وی از فقها، ادبا و شعرای بزرگ شیعی بود و از فقها و بزرگانی چون عبدالله بن علی بن احمد البلادی (متوفی ۱۱۴۸ هـ) و معمّر الحسین بن محمد بن جعفر الماحوزی روایت میکرد.وی در دو علم حدیث و رجال صاحب نظر بود. وی مشرب اخباری داشت، اما اهل تحقیق و دقت نظر بود.
در مدت زمان اندکی، در سرزمین خود مشهور شد و مردم برای حل مسائل خود به او مراجعه میکردند. فرزندش احمد از محضر پدر استفاده کرد و از او اجازه روایت دریافت کرد. از دمستان، پس از حوادث آنجا، به ایران آمد و در بندر بوشهر، اقامت گزید. پس از مدتی به زیارت امام رضا (علیه السلام) به شهر مشهد رفت و پس از بازگشت از سفر خراسان، راهی قطیف شد و در همان شهر، در ربیع الاول سال ۱۱۸۱ هـ در گذشت.
آثار وی عبارتاند از:۱ – انتخاب الجید من تنبیهات السید (خطّی)([۱۷])؛ این اثر، منتخب و برگزیده کتاب «تنبیه الاریب فی ایضاح رجال التهذیب»؛ سید هاشم توبلانی بحرانی است.۲ – رساله فی الجهر و الأخفات؛۳ – منظومه تحفه الباحثین فی اصول الدین؛۴ – منظومه فی نفی الجبر و التفویض؛۵ – رساله فی التوحید؛۶ – أرجوزه فی التوحید؛۷ – أرجوزه فی اثبات الامامه و الوصیه؛۸ – أوراد الابرار فی مآتم الکرار؛ این اثر، در بحرین به «اسفار» معروف و مشهور است.۹ – دیوان اشعار؛ وی دارای مراثی مشهوری است که در مجالس سوگواری امام حسین (علیه السلام) خوانده میشود که مشهورترین آنها، قصیده المرابعه المشتمله علی نظم المقتل است.
صاحب محقق البحرانی ([۱۸]) و ([۱۹]) (۱۱۸۶ – ۱۱۰۷ هـ)
شیخ یوسف بحرانیوی در سال ۱۱۰۷ هـ، در روستای ماحوز، از روستاهای بحرین، به دنیا آمد.در دوران طفولیت صرف و نحو را نزد پدرش آموخت.پدر وی با خانوادهاش، به خاطر بروز حوادث ناگوار در بحرین، به قطیف رفت و صاحب حدائق که فرزند ارشد وی بود، در روستای «شاخوره» ماند.صاحب حدائق، پس از چند سال اقامت در «شاخوره» برای دیدار پدر عازم قطیف شد و تا زمان وفات پدرش، در سال ۱۱۳۱ هـ، به مدت دو سال، در شهر قطیف ماند و به تحصیل نزد حسین بن محمد بن جعفر بن ماحوزی بحرانی مشغول شد. سپس به بحرین بازگشت و به تحصیل نزد احمد بن عبدالله بن الحسن و عبدالله بن علی بن احمد بلادی بحرانی ادامه داد.
از آنجایی که صاحب حدائق، اهل حدیث بود، برای دقت بیشتر در علم حدیث و آگاهی از صحت احادیث، به قطیف و نزد استادش، ماحوزی، رفت. پس از دیدار استادش، به بحرین بازگشت و چون حوادث ناگواری در سرزمین بحرین، پس از کشته شدن سلطان حسین صفوی در سال ۱۱۳۵ هـ، رخ داده بود، صاحب حدائق به سوی ایران حرکت کرد و در شهر «کرمان» رحل اقامت افکند. سپس به شیراز رفت و مورد احترام و اکرام حاکم وقت شیراز قرار گرفت.
وی مدت کوتاهی، برای تدریس، تصنیف، اقامه نماز جمعه و جماعت و پاسخگویی به مسائل مختلف، در شهر شیراز زندگی کرد اما با بروز حوادثی در این منطقه، وی به سوی مقصد نامعلومی حرکت کرد و بالاخره در «فسا» سکونت کرد و در مدت اقامت خود در فسا به مطالعه و تصنیف مشغول بود.به دلیل بروز مشکلات و گرفتاریهای زیاد، صاحب حدائق، به اصطهبانات و از آنجا به سوی عراق کوچ کرد و در شهر کربلا ساکن شد.کربلا؛ در آن زمان، یکی از بزرگترین و مهمترین مراکز علمی به شمار میآمد. وی، در شهر کربلا، به تدریس و تصنیف روی آورد و با محقق و اصولی بزرگ، وحید بهبهانی (متوفی ۱۲۰۶ هـ) مناظرات زیادی انجام داد.
ابو علی حائری در «منتهی المقال» مینویسد:
استادش (صاحب حدائق) ابتدا اخباری بود اما به میانه رَوی، روی آورد و طریقه وسطی، همان طریقه علامه مجلسی، را برگزید.صاحب حدائق، به زودی مشهور شد و در زمره بزرگان زمان خود که به علم و تخصص در علوم و فنون مانند فقه و حدیث مشهور بودند، محسوب میشد.بسیاری از فقها و بزرگان از شاگردان او بودند و از او روایت میکردند مانند؛ سید احمد طالقانی نجفی (متوفی ۱۲۰۸ هـ)، سید عبدالباقی بن محمد حسین خاتون آبادی، سید احمد عطار بغدادی شاعر، حاج معصوم، سید شمس الدین مرعشی نجفی نسّابه (متوفی ۱۲۰۰ هـ)، سید محمد مهدی بحر العلوم نجفی، محمد بن علی شوشتری حائری، محمد مهدی نراقی، میرزا محمد مهدی شهرستانی، سید میرزا محمد مهدی بن هدایت الله اصفهانی (شهید به سال ۱۲۱۸ هـ)، محقق بزرگ میرزا ابوالقاسم قمی، موسی بن علی البحرانی، سلیمان بن معتوق عاملی، محمد مهدی فتونی، ابو علی محمد بن اسماعیل حائری، برادرزادگانش؛ خلف بن عبدعلی بن احمد و حسین بن محمد بن احمد، سید عبدالعزیز بن احمد الصافی النجفی، محمد علی معروف به ابن سلطان و زین العابدین بن محمد کاظم.
آثار وی عبارتاند از:۱. الحدائق الناظره الی احکام العتره الطاهره ([۲۰]) در ۲۵ جلد با موضوع فقه.۲. الدرر النجفیه من الملتقطات الیوسفیه. در فقه.۳. الرساله المحمدیه فی احکام المیراث الابدیه.۴. مناسک حج.۵. عقد الجواهر النورانیه فی أجوبه المسائل البحرانیه.۶. اللآلی الزّواهر فی تتمه عقد الجواهر.۷. حاشیه علی «مدارک الاحکام…» تألیف سید محمد بن علی عاملی، که نامش تدارک المدارک است.۸. رساله قاطعه القال و القیل فی نجاسه الماء القلیل.۹. الکنوز المودعه فی اتمام الصلوه فی الحرم الاربعه.۱۰. الرساله الصلاتیه متناً و شرحاً.۱۱. الرساله الصلواتیه المنتخبه منها.۱۲. معراج النبیه فی شرح «من لا یحضره الفقیه…»، تألیف شیخ صدوق.۱۳. لؤلؤه البحرین فی الاجازات و تراجم رجال الحدیث ([۲۱]) (چاپ شده است).۱۴. انیس المسافر و جلیس الحاضر (کشکول).۱۵. أجوبه المسائل البهبهانیه.۱۶. أجوبه المسائل الشیرازیه.۱۷. أجوبه المسائل الکازرونیه.۱۸. أجوبه المسائل الدمستانیه.۱۹. أجوبه المسائل الشاخوریه.۲۰. أجوبه المسائل النعیمیه.۲۱. الأربعون حدیثاً.۲۲. إعلام القاصدین الی اصول الدین.۲۳. کتاب الخطب للجمع و الاعیاد.
سرانجام در روز چهاردهم ربیع الاول سال ۱۱۸۶ هـ، در شهر کربلا، روح بلند صاحب حدائق به ملکوت اعلی پیوست.جمع کثیری از علما، فقها و بزرگان در مراسم تشییع و تدفین او شرکت کردند و محقق بزرگ وحید بهبهانی بر بدن صاحب حدائق، نماز گزارد.بدن شریف صاحب حدائق را در رواق پایین پای امام حسین (علیه السلام) به خاک سپردند.
حسین العصفوری ([۲۲]) و ([۲۳]) (متوفی ۱۲۱۶ هـ)
سال تولد وی به طور دقیق بیان نشده است اما نوشتهاند که وی از قبیله معروف «عبدالقیس» بوده است. وی یکی از فقها، بزرگان و مشاهیر علمای شیعه بوده است.بزرگ اخباریین در عصر خود بود و در فقه و حدیث سرآمد زمانش بود. اطلاعات عمومی بسیار خوبی داشت و در قوت حافظه ضرب المثل بود.از عمویش، شیخ یوسف بحرانی، صاحب حدائق، اجازه روایت داشت و از پدرش محمد و از عمویش عبدعلی بن احمد، روایت میکرد. در تحصیل علوم دینی چنان کوشا بود که توانست در بسیاری از آنها مهارت پیدا کند.
برای تدریس به روستا و زادگاهش، الشاخوری، میرفت و به مطالعه و تحقیق و بحث و گفتگو میپرداخت.وی به عنوان یک رهبر دینی و مذهبی، در سرزمین خود و در دیگر مناطق، شناخته میشد.حسین العصفوری، دارای شاگردان بسیاری بود و جمع کثیری از بزرگان نیز از او روایت میکردند که به برخی از آنها اشاره میکنیم:پسرش حسن (متوفی ۱۲۶۱ هـ)، برادرانش: احمد بن محمد و محمد بن خلف الستری البحرانی، عبدالله بن عباس الستری (متوفی ۱۲۶۷ هـ)، محمد بن عبدالله الشویکی الحظی، پسرش، مرزوق الشویکی، عبدعلی بن محمد بن عبدالله بن الحسین بن قضیب القطیفی، احمد بن الحسن بن محمد الدمستانی البحرانی (متوفی ۱۲۴۰ هـ)، فرزدق بن محمد بن عبدالله بحرانی، عبدالله بن علی بن یحیی الجد حفصی البحرانی، عبدالمحسن اللویمی الإحسائی، احمد بن زینالدین الإحسائی، سید عبدالقاهر بن الحسن التوبلی، محمد بن اسماعیل بن ناصر بن عبدالسلام الجد حفصی و دیگران.
آثار وی عبارتاند از:۱. النفحه القدسیه فی فقه الصلاه الیومیه؛ این اثر را شاگردش، محمد الشویکی، در مدت سه روز و به صورت حفظ و با ذکر دلایل و اقوال، نوشته است.۲. الفرحه الأنسیه فی شرح «النفحه القدسیه».۳. سداد العباد و رشاد العباد؛ برخی از مجلدات این اثر که در موضوع فقه است، به چاپ رسیده است.۴. الحقائق الفاخره فی تتمیم «الحدائق الناضره»؛ این اثر با موضوع فقه، در تکمیل و توضیح کتاب عمویش، شیخ یوسف بحرانی، صاحب الحدائق الناضره، تدوین شده است.۵. الانوار اللوامع فی شرح «مفاتیح الشرائع»؛ این کتاب با موضوع فقه، از آثار مرحوم فیض کاشانی است که در ۱۴ جلد تدوین شده است.۶. روائح العنایه الربانیه فی شرح الکفایه الخراسانیه؛ موضوع این کتاب، فقه است و شرحی است بر کتاب «الکفایه» مرحوم محمد باقر سبزواری (متوفی ۱۰۹۰ هـ) که در ۵ جلد تدوین شده است.۷. سوانح النظریه فی شرح البدایه الحریه؛ این کتاب شرحی است بر کتاب «البدایه الهدایه» مرحوم شیخ حر عاملی.۸. البراهین النظریه فی أجوبه المسائل البصریه.۹. المحاسن النفسانیه فی أجوبه المسائل الخراسانیه.۱۰. المنسک الکبیر، الوسیط، الصغیر.۱۱. منظومه فی الفقه، لم یتم.۱۲. رساله فی الحبوه.۱۳. مفاتیح الغیب و التبیان فی تفسیر القرآن.۱۴. الانوار الوضیه فی شرح الاحوال الرضویه؛ این اثر شامل ۴۰۰ حدیث، در مورد مسائل شرعی و دینی است که حضرت امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) آنرا برای مأمون نوشته است.۱۵. شارحه الصدور و رافعه المحذور.۱۶. مهیج الکلمه فی وفاه النبی محمد (صل الله علیه و آله و سلم) .۱۷. سحائب المصائب فی وفاه [شهاده] الامام علی بن ابیطالب (علیه السلام) .۱۸. مریق الدموع فی لیالی الاسبوع فی عزاء الامام الحسین (علیه السلام) .۱۹. دیوان اشعار، شامل مرثیههایی در مصیبت حضرت سیدالشهداء (علیه السلام) و نزدیک به هفت هزار بیت است.۲۰. ظن و پیآمدهای آن.سرانجام، حسین العصفوری، در ماه شوال ۱۲۱۶ هـ در روستای «شاخوره» درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد و قبرش زیارتگاه دوستداران اهلبیت است.
پی نوشت ها
([۱۲]) نام کامل وی شیخ شمس الدین سلیمان بن عبدالله بن علی بن حسن بن احمد بن یوسف بن عمار الماحوزی است.([۱۳]) جعفر سبحانی، موسوعه طبقات الفقهاء، ج ۱۲، ص ۱۶۹، ناشر مؤسسه امام صادق (علیه السلام) ، قم.([۱۴]) استاد جعفر سبحانی، موسوعه طبقات الفقهاء، ج ۱۲، ص ۲۵۳، ناشر مؤسسه امام صادق (علیه السلام) ، قم.([۱۵]) استاد جعفر سبحانی، موسوعه طبقات الفقهاء، ج ۱۲، ص ۲۵۳.([۱۶]) نام کامل وی، محمد بن احمد بن ابراهیم بن احمد بن صالح بن عصفور البحرانی الدرازی است.[۱۷] این اثر با کوشش انتشارات «دارالطیبه» قم به چاپ رسیده است.([۱۸]) استاد جعفر سبحانی، موسوعه طبقات الفقهاء، ج ۱۲، ص ۴۳۶، ناشر مؤسسه امام صادق (علیه السلام) ، قم.([۱۹]) نام کامل وی، یوسف بن احمد بن ابراهیم بن احمد بن صالح بن عصفور البحرانی الدرازی است.([۲۰]). الحدائق الناظره فی الفقه العتره الطاهره.([۲۱]) با نام «لؤلؤالبحرین فی اجازه قرتی العین» نیز چاپ شده است.([۲۲]) استاد جعفر سبحانی، موسوعه طبقات الفقهاء، ج ۱۲، ص ۲۵۳ و ۲۲۶، ناشر مؤسسه امام صادق (علیه السلام) ، قم.([۲۲]) استاد جعفر سبحانی، موسوعه طبقات الفقهاء، ج ۱۳، ص ۲۲۶، ناشر مؤسسه امام صادق (علیه السلام) ، قم.([۲۳]) نام کامل وی، حسین بن محمد بن احمد بن ابراهیم بن احمد بن صالح بن احمد بن عصفور العبدی، الدرازی، الشاخوری، البحرانی است.([۲۴]) استاد جعفر سبحانی، موسوعه طبقات الفقهاء، ج ۱۴، ص ۸۷۲، ناشر مؤسسه امام صادق (علیه السلام) ، قم.
برگرفته از کتاب “شیعیان بحرین” نوشته ی علی انصاری بویر احمدی
اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
هیچ نظری وجود ندارد