ایران و شیعیان عراق

به هم پیوستگی سرنوشت دو کشور ایران و عراق، با پیوند پارهای از عوامل جغرافیایی، تاریخی، مذهبی و سیاسی توجیه پذیر مینماید. مرز مشترک ایران و عراق ۱۴۵۸ کیلومتر است که ۴۰ درصد از ۳۶۵۰ کیلومتر مرز بین المللی عراق را تشکیل میدهد. این خط مرزی، طولانیترین مرز بین المللی عراق، و پس از فروپاشی شوروی، طولانیترین مرز زمینی ایران نیز به شمار میرود. اهمیت این خط مرزی نه در ابعاد آن بلکه در این نکته نهفته است که این خط یک مرزبندی و تعیین حدود میان جلگه میان رودان (بین النهرین) و فلات ایران است. به سخنی میان جهان عرب با جهان پارس (ایران)، همچنین امپراتوری عثمانی دیروز را از امپراتوری ایران جدا میکرد. مهمترین مکانهای مقدس شیعیان واقع در عراق، زایران بی شماری را از ایران جذب میکرد. بسیاری از ایرانیان در عراق مستقر شده و به تدریج با مردم آن سرزمین تلفیق و ادغام شدند. روحانیان شیعه ایرانی تبار در آنجا همیشه فعال بودند. در بخشهای بالای مرز دو کشور، کردهای ایران در پیوند همیشگی با کردهای آن سوی مرز بودند و اروندرود نمیتوانست مانعی جدی بر سر راه ارتباط دو کشور باشد.
مراکز شیعی کربلا و نجف، سالیانی متمادی است که روحانیان و طلاب ایرانی را به سوی خود جذب میکند. بسیاری از این افراد با سکونت در این مراکز شهری، شهروند عراق شده و با خانوادههای شیعی عراق وصلت کردهاند. بسیاری از مراجع ساکن عراق، ایرانی تبار، و دلبستگی شان به امور مربوط به ایران و عراق یکسان بوده است. این طبقه از روحانیان عالی رتبه به سبب برخورداری از منزلت «مرجعیت تقلید» و راهنمایی معنوی، هم از جهت اعتقادی و هم سیاسی، نفوذ بسیار زیادی در شیعیان عراقی داشتهاند.آیت الله سید علی سیستانی که برجستهترین روحانی عراقی است، در ایران متولد شده و تحصیلات اولیه را در این کشور گذرانده است. بسیاری از مشاوران نزدیک و قدیمی او نیز از خانوادههای ایرانی هستند و تحصیلات و آموزش خود را نیز در ایران گذراندهاند. در خانوادههای طبقه بازرگان شیعه عراق هم اعضای ایرانی دیده میشود. احمد چلبی یکی از آنهاست که فرزند یک خانواده عراقی _ ایرانی است.[۱]
شیعیان عراقی، فرهنگ ایران و دانش روحانیان ایرانی را می ستایند و در زندگی شیعیان ساکن در شهرهای مقدس، تاثیر فرهنگ عامیانه ایرانی در اموری همچون غذاها، صنایع دستی و اصطلاحات به چشم میخورد. از زمان آغاز اخراج شیعیان در سال ۱۹۷۲، تا کنون ایران تقریبا به ۷۰۰۰۰۰ تن از آنان پناه داده است. از این روی، آنان از این کشور بی اندازه سپاس گذ ارند؛ و در حالی که طی دهه های متمادی، عراق میزبان روحانیان و خانواده های بازرگانان ایرانی بود، پس از ۱۹۸۰، ایران پشتیبان شیعیانی شد که از عراق میگریختند.حزب الدعوه، مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق و دیگر گروههای اسلامگرای عراقی، با پشتیبانی جمهوری اسلامی، پایگاههای تازهای در ایران بر پا کردند و قم و تهران، به جای کربلا و نجف به مراکزی برای آموزش علوم دینی به دینآموزان جهان عرب و اسلام تبدیل شدند.
در میان شیعیان عراقی گرایش دیگری نیز وجود دارد که ایرانیان را غیر قابل اعتماد و بیش از اندازه مغرور قلمداد میکند. لطیفه هایی که «مرموزی ایرانیان» را با «رک و راستی» عربها می سنجد، بخشی از فرهنگ عامیانه عراق اند. افزون بر این، عراقیان شیعه خود را از نظر اخلاقی برتر و مرکز تشیع راستین میدانند. همچنین آنان پیوسته از سلطه ایران بیم دارند. جنگ ایران و عراق، عراقیان را با گزینشهای دشواری رو به رو ساخت. آن گروه از شیعیان عراقی که به ایران گریخته یا به اجبار به این کشور تبعید شده بودند، حکومت عراق را به راه انداختن جنگ محکوم میکردند. شیعیان داخل عراق بیشتر تمایل داشتند که ماهیت این درگیری را ملی گرایانه، و نه مذهبی بدانند، و از این روی، از حکومت خود پشتیبانی میکردند. امروزه با درک این واقعیت که سیاست ایران بر پایه منافع خود و نه صرفا ایدئولوژی اسلامی یا دفاع صادقانه از تشیع مستقر است، ایدئالیسمی که پس از انقلاب، اسلام گرایان عراقی را به سمت ایران سوق میداد، تعدیل شده است. همچنین شیعیان دریافتهاند که وضعیت عراق با وضعیتی که هنگام وقوع انقلاب اسلامی در ایران داشت، بسیار متفاوت است. سرانجام، آنان پذ یرفتهاند که عراق جامعهای چند فرهنگی است با مشکلات ویژه خود، که زمینهای برای پذیرش انقلاب اسلامی فراهم نمیآورد. از همین روی، این گروهها میدانند که برای تقویت جاذبه خود باید تدابیر سیاسی محتاطانهای در پیش گیرند.[۲]
پی نوشت ها:
[۱]- “آیا ایران در جنگ عراق پیروز می شود؟”، بنیاد آمریکن اینترپرایز، برگردان اردلان متین، به نقل از: همشهری دیپلماتیک، دی ماه ۱۳۸۳ ، شماره ۳۴ .[۲]- گراهام فولر و رند رحیم فرانکه، پیشین، صص۲۲۶- ۲۲۱ .و همچنین: محمد رضا جلیلی، “امیدها و تردیدهای ایرانیان پس از صدام”، برگردان حسین سپهر، مجله راهبرد، پاییز ۱۳۸۴، شماره ۳۷، صص ۲۱۰-۱۹۷ . {منبع :pp. 567-582 Politique Etrangere, N 3-4 2003}
برگرفته از کتاب “شیعیان عراق” نوشته ی علی نادری دوست
اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی