– شبهه سیاق
یکى از شبهاتى که بر استدلال به این آیه وارد کردهاند؛ شبهه سیاق آیات است. به این شبهه توجه کنید:
«والوصیه بالخلافه لا مناسبه لها فى سیاق محاجّه اهل الکتاب فهى ممّا لا ترضاه بلاغه القرآن.»([۱])
«وصیت به جانشینى مناسبتى با بحث با اهل کتاب ندارد و این مسأله از چیزهایى است که بلاغت قرآن آن را نمىپسندد.»
نقد
رشید رضا چنین تصور کرده است که ترتیب موجود آیات همان ترتیب نزول است و چون در ترتیب موجود آیات قبل و بعد درباره اهل کتاب است، باید این آیه هم درباره اهل کتاب باشد. در پاسخ به این شبهه باید گفت:
الف – گرچه مسلمانان ترتیب آیات را توفیقى مىدانند، به این معنى که پس از آن که آیات متفرق نازل مىشد، رسول خدا | دستور داده است که این آیه در کجا و آن آیه در کجا قرار گیرد، این مسأله نسبت به ترتیبى که رسولخدا| مشخص کرده درست و پذیرفته است، ولى آیا ترتیب قرآن موجود همان ترتیب رسول خدا | است؟
منابع اهل سنت در این بحث خلاف این مسأله را بیان مىکنند:
«قال ابن شهاب و اخبرنى خارجه بن زید بن ثابت سمع زید بن ثابت قال فقدت آیه من الاحزاب حین نسخنا المصحف قد کنت اسمع رسول الله | یقرأ بها فالتسمناها فوجدناها مع خزیمه بن ثابت الانصارى من المؤمنین رجال صدقوا ما عاهدوا الله علیه فالحقناها فى سورتها فى المصحف.»([۲])
«ابن شهاب مىگوید: خارجه بن زید به من خبر داد که از پدرش زید بن ثابت شنیده است که هنگام تنظیم مصحف آیهاى از سوره احزاب را نیافتیم، با این که من شنیده بودم و رسولخدا| آن را قرائت مىکرد، تحقیق کردیم آن را نزد خزیمه بن ثابت انصارى یافتیم و آیه این بود:
{مِنَ المُـؤْمِنِـینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَـدُوا اللّهَ عَلَیْهِ}
«پس از یافتن آن را در قرآن در سورهاش نهادیم».
همان طور که ملاحظه مىکنید، زید بن ثابت که نقش اوّل را در جمع قرآن در منابع اهل سنت داشته است، اعتراف مىکند که این آیه را در سورهاش قرار دادیم، ولى آیا در جایى که رسول خدا | در عصر خودش مشخص کرده بود؟ یا هر جایى که آنان مناسب دیدهاند؟
ب – مسلمانان – چه شیعه و چه اهل سنت – وحدت نظر دارند که ترتیب موجود براساس نزول نیست؛ سیوطى که نزول آیات را به انواع مختلف تقسیم کرده است، مىنویسد:
«النوع الثالث عشر ما نزل مفرقا و هو غالب القرآن.»([۳])
«نوع سیزدهم از آیات، آیاتى است که جداگانه نازل شدهاند و بیشتر آیات چنین است.»
گذشته از آن که ترتیب موجود براساس نزول نیست، گاه در یک آیه هم نمىتوان گفت کل آیه مربوط به یک مطلب است؛
«لا خلاف بین الامّه انّ الآیه من القرآن قد یاتى اوّلها فى شىء و آخرها فى غیره و وسطها فى معنى و اوّلها فى سواه.»([۴])
«در بین امت اختلافى نیست که گاهى آیهاى از قرآن اولش درباره چیزى است و آخرش درباره چیزى و وسطش درباره چیزى غیر از اول آن است»
پیشتر از قول دانشمندان اهل سنت درباره آیه تطهیر – که همین شبهه مطرح بود – نقل کردیم که استطراد شیوه قرآن است و گاهى جملهاى معترضه را وسط آیه مىآورد که نمونههایى را نیز از قرآن بیان کردیم.
ج – پیشتر بیان کردیم که بهترین راه شناخت اینکه آیهاى با آیات دیگر نازل شده است یا نه، این است که اگر آیه مورد بحث را از مجموعه آیات یاد شده برداریم، ارتباط معنوى آیات به هم نخورد و این جا نیز همین شیوه قابل اعمال است. بدین سان اگر این آیه را برداریم نه تنها خللى به ارتباط معنوى آیات قبل و بعد آن وارد نمىشود، بلکه کاملاً هماهنگ خواهند بود. با مراجعه به قرآن و قرائت آیات قبل و بعد بدون در نظر گرفتن این آیه مىتوان این روش را تجربه کرد.
د – در آیات قبل و بعد مخاطبان را با عنوان اهل کتاب، یهود و نصارا … یاد مىکند. حال تغییر از این عناوین به عنوان {یعصمک من الناس} حکایت از آن دارد که مخاطب در این آیه با آیات قبل و بعد متفاوت است و این خود حاکى از این مسأله است که این آیه با آن آیات نازل نشده است.
([۱]) تفسیر المنار، رشید رضا، ج ۶، ص ۴۶۶.
([۲]) الصحیح، البخارى، ج ۳، باب جمع القرآن، ص ۹۹، کتاب التفسیر، باب فمنهم من قضى، ص ۲۲؛ تفسیر، النسایى، ج ۲، ص ۱۶۶؛ جامع التفسیر من کتاب الاحادیث، ج ۳، ص ۱۶۱۳؛ الاتقان ج ۱، ص ۵۹.
هیچ نظری وجود ندارد