مقدمه
به لطف نهضت اسلامی مردم ایران، امروزه رویکرد مردم به ویژه جوانان و نوجوانان به حفظ قرآن کریم فزونی یافته و گروه های فراوانی از مردم به حفظ این ودیعه الاهی و ثقل اکبر او همت گماشتهاند. با وجود این، تعداد قابل توجهی از کسانی که به حفظ قرآن میپردازند، به تداوم راه و حفظ کامل قرآن موفق نمیشوند علل گوناگونی باعث شده است تا این تعداد توفیق نیل به این هدف را از دست بدهند. برای پیشگیری از این ریزش ها، برخی از افرادی که این مسیر را تا آخر ادامه دادهاند، تجارب خود را نگاشته و در اختیار علاقه مندان قرار دادهاند؛ اما در این میان کمتر از یافته های روان شناسی حافظه و یادگیری استفاده شده است. نوشتار حاضر در صدد است با بهره گیری از یافته های روان شناسی و تطبیق آن با تجارب حافظان قرآن کریم، راهبردهایی را به دوستداران حفظ قرآن ارائه کند که با توجه به کارگیری آنها بتوانند این مسیر پرفراز و نشیب را بپیمایند و در زمره حافظان پیام الاهی در آیند. در این نوشتار، راهبردهایی همچون دانش، انگیزش، اراده، تکرار و مرور، بسط و گسترش، سازماندهی و رعایت بهداشت و تغذیه مناسب مطرح و به ابعاد آن پرداخته شده است.
أ. دانش
برای آنکه فرد بتواند به طور خود جوش به حفظ قرآن اقدام کند، نیازمند دانش درباره علوم پیش نیاز، روش اصولی حفظ قرآن و شناخت خود و سبک یادگیری خویش است. بدون آگاهای از موارد پیش گفته، امر حفظ قرآن بسیار دشوار یا ناممکن میشود. در اینجا به توضیح موارد پیشین میپردازیم:
۱٫ رفتار ورودی(۱)
رفتار ورودی یا هدف ورودی به آمادگی های فرد برای یادگیری هدف های آموزشی (نهایی وبین راه) اشاره میکند؛ یعنی آنچه را یادگیرنده پیش تر آموخته که برای یادگیری مطالب تازه، پیش نیاز به شمار میرود و همچنین کلیه تجارب مثبت و منفی حاصل از آموخته های پیشین او را که بر یادگیری مطلب تازه مؤثرند، رفتارهای ورودی او مینامیم. علت نامگذاری این آمادگی به رفتار ورودی آن است که یادگیرنده در روز نخست یادگیری موضوع تازه، با آن آمادگی وارد کلاس درس میشود.(۲) آشنایی پیشین فرد با علومی که یاد گرفتن آنها پیش نیاز حفظ قرآن به شمار میرود، گام مقدماتی در مسیر حفظ قرآن است. برخی از دانش های پیش نیاز حفظ قرآن عبارت است از:
روخوانی و روان خوانی قرآن
شرط اساسی حفظ قرآن، مهارت در روخوانی و روان خوانی آن است. هر چند ممکن است افرادی بتوانند صرفاً با شنیدن آیات قرآن آنها را حفظ کنند، این امر اولاً در مورد تمام قرآن به ندرت اتفاق میافتد و ثانیاً بنا به نظریه رمز دوگانه، (۳) اطلاعاتی که قابلرمزگردانی به هردو صورت تصویری و کلامیهستند، آسان تر آموخته میشوند و شاید به همین دلیل است که توضیح کلامی مطالب همراه با شکل و نمودار به یادگیری و یادآوری مطالب، بیشتر کمک میکند؛ (۴) پس برای آنکه بتوان آیات قرآن را به صورت تصویری رمزگردانی کرد، لازم است فرد توانایی روخوانی و روان خوانی قرآن کریم را داشته باشد.
تجویدقرآن
علم تجوید در حفظ کردن صحیح قرآن خیلی مؤثر است و باعث میشود تا حافظ راحت تر قرآن را حفظ کند. کسانی که با تجوید آشنا هستند، موقع خواندن دیگر مکث نمیکنند که آیا این آیه «اخفاء» دارد یا «ادغام» بلکه به طور ناخودآگاه و به دلیل تکرار، بر قواعد تجوید مسلطند.(۵) تسلط بر قواعد تجوید باعث میشود تا فرد در مرحله بازیابی، (۶) توان خود را فقط صرف یاد آوری مطالب ذخیره شده در حافظه کرده، از صرف آن در دقت در رعایت تجوید پیش گیری کند.
صرف ونحو
یکی از مواردی که در حفظ کردن باید مورد توجه گیرد، به خاطر سپردن اِعراب و حرکات حروف (نحو) است بر کسانی که در حفظ قرآن فعالیت کردهاند پوشیده نیست که برخی اشکالات، در حفظ کردن این کلمات پیش میآید؛ مانند: اعراب حرف «راء» در کلمات: اَمر کم، اَمر کم، اَمرکم ویا اعراب حرف «تاء» در کلمات: جناّتّ، جناّتٍ وهمچنین اعراب «باء» در کلمات: ربّنا، ربّنا، ربّنا و یا تفاوت در ساختمان کلمات (صرف)، مانند: «لن یتمنوه» با «لا یتمنونه» «و ما الله بغافل عمِا تعملون» با «و ما الله بغافل عمّا یعملون» با یادگیری مختصری از قواعد صرف و نحو عربی به راحتی میتوان بر همه این موارد احاطه کامل یافت بدون اینکه لازم باشد تک تک آنها را به ذهن سپرد. به کمک این عامل میتوان از فشار وارد بر نیروی حافظه کاسته، مقداری از بار حفظ را به دیگر عوامل محوّل کرد.(۷)
۲٫ آشنایی با فرآیندهای شناختی حافظه
به طور طبیعی، حفظ قرآن کریم نیز همچون سایر مطالب حفظ کردنی متوقف بر آشنایی با فرایندهای حافظه است. از لحظهای که تأثرات حسّی (۸) به وسیله گیرنده ها دریافت میشوند تا زمانی که از حافظه کوتاه مدت میگذرند و به حافظه دراز مدت منتقل میشوند و یادگیری کامل میشود، فرایندهای مهمی جریان مییابند. از آنجا که این فرایندها به دانستن یا شناخت مربوط میشوند، به آنها فرایندهای شناختی حافظه میگویند. این فرایندها را میتوان در سه دسته تکرار یا مرور، (۹) بسط یا گسترش (۱۰) و سازماندهی قرار داد. (۱۱) عدم آشنایی افراد با فرایندهای شناختی حافظه باعث میشود که فرد با وجود کوشش وصرف کردن وقت بسیار، احساس کند که پیشرفت قابل ملاحظهای در این امر ندارد و این خود باعث دلسردی و رها کردن بقیه کار میشود. با توجه به اهمیت این فرایندها، در ادامه این نوشتار آنها را بررسی خواهیم کرد.
۳٫ فراشنا خت (۱۲)
اصطلاح فراشنا خت، «به دانش ما درباره فرایندهای شناختی خودمان و چگونگی استفاده بهینه از آنها برای رسیدن به هدف های یادگیری گفته میشود».(13) دمبو (۱۹۹۴) میگوید: دانش فراشناخت به سه چیز اشاره میکند: ۱٫دانش مربوط به خود یادگیرنده (مانند آگاهی از رجحان ها، علاقه ها، نقاط قوت، نقاط ضعف، و عادت های مطالعه)؛ ۲٫ دانش مربوط به تکلیف یادگیری (از جمله اطلاعات مربوط به دشواری تکالیف گوناگون و مقدار کوشش مورد نیاز برای انجام تکالیف تحصیلی)؛ ۳٫ دانش مربوط به راهبردها (استراتژی ها) ی یادگیری و چگونگی استفاده از آن ها.(۱۴) براین اساس، فردی که به حفظ قرآن اقدام میکند، باید دانش فراشناخت داشته باشد تا: اولاً نقاط قوت و ضعف خود را در حفظ کردن بشناسد؛ عادت های خود را در مطالعه تشخیص دهد و بداند که به طور مثال در چه زمانی از روز آمادگی بیشتری برای مطالعه و حفظ قرآن دارد. ترجیح میدهد از چه نوع قرآن و باچه خطی برای مطالعه و حفظ قرآن استفاده کند. علاقه دارد قرآن را به سرعت یا با تأنی و در طول زمان بیشتری حفظ کند و… . ثانیاً سوره های آسان و دشوار را برای حفظ قرآن از یک دیگر تمیز داده، بداند که برای حفظ هر یک به چه میزان کوشش نیازمند است. ثالثاً با راهبردهای شناختی حفظ قرآن همچون تکرار و مرور، سازماندهی و…آشنا شده، بداند که چگونه میتواند با استفاده از آنها قرآن را به گونهای درست تر و بادوام تر حفظ کند.
ب. انگیزش
اصطلاح انگیزش (۱۵) را میتوان عامل نیرودهنده، هدایت کننده، و نگهدارنده رفتار تعریف کرد. گیج و برلایز (۱۹۸۴) انگیزش را به موتور و فرمان اتومبیل تشبیه کردهاند.(۱۶) یادگیرندگان خود جوش و با انگیزه، بسیاری از تکالیف خود را جالب توجه میدانند؛ چون آنها برای نفس یادگیری ارزش قائلند، نه اینکه کاری را صرافاً در مقابل دیگران خوب انجام دهند؛ اما حتی اگر آنان به طور ذاتی برای انجام تکلیفی مشخص برانگیخته نشوند، برای استفاده بردن از آن تکلیف جدیّت به خرج میدهند. آنان خود میدانند که چرا مطالعه میکنند؛ بنابراین، رفتارها و گزینش های آنان جنبه آگاهانه دارد و از سوی دیگران تعیین نمیشود؛ (۱۷) بنابراین، فردی که در وادی حفظ قرآن گام مینهد، باید انگیزش سطح بالایی داشته باشد تا نیروی لازم را برای پیمودن این مسیر کسب، و آن را در جهت نیل به خواسته خود صرف کند و مطالبی را که در طول زمان حفظ کرده، در حافظه خود نگهدارد. توجه به امور ذیل میتواند انگیزش فرد را در جهت حفظ قرآن افزایش داده، نیروی او را برای پیمودن این مسیر دشوار تأمین کند:
۱٫ اهمیت حفظ قرآن
نخستین عاملی که انگیزه فرد را برای حفظ قرآن تقویت میکند، این است که بداند برای چه قرآن را حفظ میکند. اگر او از این راز آگاه نباشد، ممکن است با زمزمه هایی همچون: با وجود انواع قرآن و نرم افزارهای گوناگون قرآنی چه نیازی به حفظ قرآن احساس میشود؟ مسیر حفظ قرآن مسیری طولانی است؛ بهتر نیست وقت گرانبها صرف اموری ارزشمندتر شود؟ پس از حفظ قرآن ممکن است دچار فراموشی شویم؛ بنابراین، بهتر است از آغاز وارد این عرصه نشویم و… که از سوی خود فرد یا دیگران مطرح میشود، انگیزه خود را از دست بدهد و کار را آغاز نکند یا ناتمام رها سازد. بر این اساس، در آغاز باید بدانیم حفظ قرآن چه اهمیتی دارد تا خود را بدان ملزم سازیم. موارد ذیل نشان دهنده گوشهای از اهمیت حفظ قرآن کریم است:
اهتمام معصومان (ع) به حفظ قرآن
این موضوع که رسول خدا (ص) و امامان معصوم (ع) برای حفظ قرآن اهمیت قائل میشدند، از مهم ترین نشانه های اهمیت آن است. خداوند متعال در آیه ۶ سوره اعلی نگرانی فرستاده خویش را از فراموش کردن قرآن بر طرف ساخته، میفرماید: «سنقرئک فلا تنسی؛ هرگز نگران فراموش کردن آیات الاهی مباش»، آن کس که این آیات بزرگ را برای هدایت انسان ها بر تو فرستاده، هم او نگهبان آنها است. آری او نقش این آیات را در سینه پاک تو ثابت میدارد؛ به طوری که هر گز گرد و غبار نسیان برآن نخواهد نشست.(۱۸) حضرت نیز آیات الاهی را بر امیر مؤمنان (ع) قرائت میکرد و از خداوند عزوجل میخواست که فهم و حفظ آیات را به علی نیز بیاموزد. آن امام نیز هیچ یک از آیات را فراموش نکرد.(۱۹) امام علی (ع) نیز دیگران را به قرائت و حفظ قرآن وا میداشت. در روایتی نقل شده که حضرت بر مردی گذشت که به دیگران لگد میزد. فرمود: ای جوان! اگر قرآن قرائت میکردی برای تو بهتر بود. گفت: دوست دارم چیزی از قرآن را به خوبی بیاموزم؛ ولی ناتوانم. حضرت فرمود: به من نزدیک شو . آن گاه به آهستگی سخنی به گوش او خواند؛ پس خداوند همه قرآن را در قلب او تصویر، و او نیز همه آن را حفظ کرد.(۲۰) اهتمام اولیای دین به حفظ قرآن نشان دهنده آن است که قرآن باید به جان انسان نفوذ کند تا تأثیر لازم را پدید آورد. به قول اقبال: چون که در جان رفت، جان دیگرشود جان چودیگر شد، جهان دیگر شود بی توجهی به حفظ قرآن به این دلیل که میتوان به قرآن و نرم افزارهای قرآنی مراجعه کرد، به این استدلال میماند که فردی درباره رشته تخصصی خود هیچ نمیداند و اذّعا میکند که برای یافتن هر مطلب، کتاب های بسیاری موجود است و میتوان به آنها مراجعه کرد.
در خواست توفیق حفظ قرآن از خدا
دعا و در خواست از خداوند برای توفیق در حفظ قرآن نشانه دیگری از اهمیت به یادسپاری کلام الاهی است. معصومان (ع) دعاهایی را برای توفیق در این امر خطیر به ما آموزش دادهاند که به طور نمونه به یک مورد اشاره میشود: «… اسألک یا الله یا رحمان بجلالک و بنور وجهک ان تلزم قلبی بحفظ کتابک کمال علّمتنی…» (21) «… ای الله و ای رحمان! به حق جلال و نور رویت از تو در خواست میکنم همان گونه که کتابت را به من آموختی، دلم را نیز به حفظ آن ملزم فرمایی…» خداوند متعالی نیز دعای چنین افرادی را که افزاون بر دعا، به قرائت مداوم قرآن نیز اهتمام می ورزند، اجابت، و حفظ آن را بر ایشان آسان میکند: «… یحفظه امته فیقرؤه قیاماً و قعوداً و مشاهً و علی کل الاحوال یسهّل الله حفظه علیهم…» (22) «… امت او (پیامبر (ص) قرآن را حفظ، و در حال ایستاده و نشسته و در حرکت و در هر حال آن را قرائت میکنند. خداوند نیز حفظ آن را بر ایشان تسهیل میکند…»
اجر فراوان حافظ قرآن
در نظر گرفتن پاداش فراوان برای به یاد سپاری آیات قرآن تأییدی دیگر بر اهمیت حفظ قرآن است. امام صادق (ع) محشور شدن با ابرار را نتیجه تلاش فرد برای حفظ و عمل به کتاب الاهی میداند. « الحافظ للقرآن العامل به مع السقره الکرام البرره».(23) «حافظ قرآن که به آن عمل کند، با فرستادگان بزرگوار الاهی و نیکان خواهد بود». حتی در بیان معصومان (ع) حفظ هر سوره، پاداش مخصوص به خود را دارد و فراموشی هر سوره نیز مایه سلب درجهای به شمار آمده است. ابی بصیر از امام صادق (ع) نقل میکند که فرمود:«کسی که سورهای از قرآن را فراموش کند، آن سوره (در قیامت) برای او به شکلی زیبا و درجهای رفیع ظاهر میشود؛ آن گاه که آن را میبیند میگوید: تو کسیتی ؟ چه زیبا هستی! ای کاش برای من بودی! پاسخ میدهد: مرا نمیشناسی؟ من آن سوره هستم (که فراموشم کردی). اگر فراموشم نمیکردی، تو را به این مکان رفعت میبخشیدم».(24) خداوند بزرگ، تفاوت های فردی و نقاط ضعف افراد را در حفظ قرآن از نظر دور نمیدارد و برای کسانی که با رحمت به حفظ قرآن همت میگمارند، پاداشی دو چندان در نظر گرفته است: «عن الفضیل قال سمعت اباعبدالله (ع) یقول ان الذی یعالج القرآن لیحفظه بمشقه منه وقلّه حفظ له اجران؛ (۲۵) کسی که با قرآن ممارست داشته باشد تا آن را حفظ کند و دشواری حافظه اندک را تحمل کند، از دو پاداش بهره مند میشود». بر این اساس، فردی که عزم حفظ قرآن کرده، از این حقیقت آگاه است که گام در مسیر رسول خدا واولیای الاهی نهاده و در مسیر نیل به پاداش بیکران خداوند حرکت میکند. این توجه عزم او را برای پیمودن راه تا آخر مصمّم تر خواهد ساخت.
پی نوشت ها :
۱٫entering (entry) behaviour. 2.علی اکبر سیف، روان شناسی پرورشی روان شناسی یادگیری و آموزش، ص ۱۶۲٫ ۳٫ dual – code. 4. علی اکبر سیف، روان شناسی پرورشی، ص ۳۰۶٫ ۵٫ مهدی عباسی، «در حفظ قرآن نباید شتابزده عمل کرده، گلستان قرآن ۳۱، ص ۳۵٫ ۶٫ retrieval stage 7. شهریار پرهیزگار، چگونه قرآن را حفظ کنیم، ص ۵۴٫ ۸٫ در نظریه خبرپردازی یادگیری، نظام یاد به سه مرحله اصلی حافظه حسی، حافظه کوتاه مدت، و حافظه دراز مدت تقسیم شده، ابتدا محرک های محیطی به وسیله گیرنده های حسّی دریافت و وارد حافظه حسّی میشوند. بعداطلاعاتی که به حافظه حسّی وارد شدهاند، اگر مورد دقت یا توجه قرار بگیرند، وارد حافظه کوتاه مدت میشوند؛ سپس اطلاعات وارد شده به حافظه کوتاه مدت در ارتباط با اطلاعات پیشین موجود در حافظه دراز مدت رمز گردانی شده، به این حافظه وارد میشوند و جزوآموخته های فرد در میآیند. (علی اکبرسیف، روان شناسی پرورشی، ص۳۲۰) ۹٫ rehearsal. 10. elaboration 11. علی اکبر سیف، روان شناسی پرورشی، ص ۳۱۱٫ ۱۲٫ metacognition. 13. Bieler . R.f.& snow man . Psychology applied to teachhing. p 390. (به نقل از علی اکبر سیف، روان شناسی پرورشی، ص ۴۸۸) ۱۴٫ علی اکبر سیف، روان شناسی پرورشی، ص ۴۸۹٫ ۱۵٫ motivation 16. علی اکبر سیف، روان شناسی پرورشی، ص ۳۴۸٫ ۱۷٫ Woolfolk, Anita., winne, philip H., and perry, nancy E, Educational Psychology, p 10. 18. ناصر مکارم شیرازی و دیگران تفسیر نمونه، ج ۲۶، ص ۳۹۳٫ ۱۹٫ محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۳۶، ص ۲۵۷٫ ۲۰٫ همان، ج ۴۲، ص ۱۷٫ ۲۱٫ همان، ج ۸۶، ص ۲۸۹٫ دعاهای دیگری نیز درج ۸۹، ص ۲۰۹ وج ۳۶، ص ۲۵۷ آن کتاب و ج ۴ اصول کافی، باب «الدعاء فی حفظ القرآن» وارد شده است. ۲۲٫ همان، ج ۸۹، ص ۲۱۵٫ ۲۳٫ همان، ص ۱۷۷٫ ۲۴٫ همان، ص ۱۸۸٫ ۲۵٫ همان، ص ۱۸۷٫
منبع:اسلام و پژوهش های تریبیتی ش ۳
ادامه دارد…
هیچ نظری وجود ندارد