ویژگی های نوشتاری کتاب مقدس و قرآن کریم (۳)

تفاوت مسیحیت با اسلام و یهودیت در اسلام، قرآن مجید وحی است و پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله مفسر و تبیین گر (۱) آن است؛ ولی در مسیحیت، وحی غیر ملفوظ است و مسیحیان بر این باورند که حضرت عیسی علیه السلام وحی است و اناجیل، آن وحی را تفسیر می کنند.(۲) هر سه دین در اینکه واسطه و رابطی بین خدا و انسان لازم است، متفق اند و وجود انسان کامل را تأیید می کنند؛ با این تفاوت که مسیحیت، انسان کامل را خدای متجسد معرفی و انحرافی در این زمینه ایجاد کرد.
تأویل کتاب آسمانی از آنچه گذشت، روشن شد که کتاب های آسمانی دارای سطوح مختلف معنایی اند و فهم سطوح مختلف معنایی، وابسته به مرتبه ی طهارت باطنی انسان است وفهم عالی و کامل آن، مختص به انسان کامل است. از این مطالب به دست آمد که کتاب آسمانی دارای ظاهر و باطن است و تأویل آن را انسان هایی می دانند که طهارت نفس بالایی دارند. از آن رو که کتاب آسمانی دارای تأویل است، اشاره ای کوتاه به بحث تأویل خواهیم داشت.قرآن آیات محکم و متشابه دارد. آیه ی محکم آیه ای است که در بیان مُراد خود، صریح و قاطع است و شنونده در فهم آن به اشتباه نمی افتد؛ اما آیه ی متشابه عکس آن است. مؤمن باید به آیات محکم ایمان بیاورد و بنابر آن عمل کند و در خصوص آیات متشابه باید به آنها ایمان داشته باشد، ولی برای تأویل و تفسیر باید آنها به اهل آن رجوع کند.(۳) روش اهل بیت علیهم السلام نیز این گونه بوده است و از روایات و سیره و روش آنها نیز همین مطلب به دست می آید.(۴)تأویل از کلمه ی «اَول» به معنای رجوع است و تأویل آیه، یعنی برگرداندن آیه به چیزی که مراد آن است و منظور از تنزیل، معنای روشن و تحت اللفظی آیه است.(۵)علامه طباطبایی در توضیح تأویل، راهی دقیق و عمیق تر از دیگران پیموده است. وی برای تأویل، سه قید حقیقی، واقعی و عینی را ذکر می کند. واقعیت اوهام را خارج می کند؛ حقیقت این را بیان می کند که منشأ و اصل آن، امور اعتباری نیست و قید عینیت، مفاهیم و ذهنیات را دفع می کند.(۶) تأویل،‌ حقیقتی است که از جنس مفاهیم و مدلول های الفاظ نیست؛ بلکه از امور عینی و خارجی است و الفاظ آن را در بر نمی گیرند؛ بنابراین، خداوند آن را با الفاظ به بند کشید تا بشر اندکی با حقیقت آشنا شود.(۷)از آیاتی که واژه تأویل در آن ها به کار رفته است، به دست می آید که تأویل از قبیل معنا و مدلول لفظ نیست. تأویل در همه ی موارد، چه تعبیر خواب، چه عاقبت امر و…، بر حقیقتی خارجی دلالت دارد. تأویلِ هر چیز، حقیقتی است که آن چیز از آن نشأت گرفته است. این معنا درباره ی قرآن نیز صادق است؛ یعنی قرآن از حقایقی نشأت گرفته است که از مرتبه ی حس و محسوس فراتر و از قالب الفاظ و عبارات، که محصول زندگی مادی است، بسیار بالاتر و وسیع ترند. این حقایق در قالب الفاظ نمی گنجند. خدا به وسیله ی این الفاظ، سرنخی دست بشر داده است تا با وسیله آن تعقل کند و به اصل مطلب راه یابد. این الفاظ سایه و مثلی هستند از آن حقایق اصلیِ نزد خدا که تنها باید آن ها را مشاهده کرد و روز قیامت، این حقایق به طور کامل آشکار خواهند شد.(۸) بنابراین، تأویل قرآن، حقیقتی است در اُم الکتاب نزد خدا، تأویل در مرتبه ی غیب و مخصوص خدا و کسانی است که خدا به آنان اذن تأویل داده و این، غیر از تفسیر است.بنابر این نظر، آن حقیقت عینی که الفاظ و مفاهیم از آن حکایت می کنند، تأویل شمرده می شود. البته این معنای تاویل، دیگر مختص به آیات متشابه نخواهد بود؛ بلکه همه ی کلمات الهی دارای تاویل خواهند بود و هر آیه ای حقیقتی در بالا خواهد داشت. به تصریح آیات قرآن، چنین تأویلی را جز خداوند و راسخان در علم، کس دیگری نمی فهمد.(۹)
انسجام و یک پارچگی قرآن کریم و کتاب مقدس مانند سایر کتاب ها نیستند که دارای مقدمه، کلیات، چینش منطقی بحث و خاتمه و نتیجه باشند؛ بلکه در آنها عدم انسجام و ناسازگاری ظاهری احساس می شود و معتقدان هر دو دین تلاش فراوانی کرده اند تا بین آیات این کتاب ها، انسجام و هماهنگی ترسیم کنند؛ مؤمنان به هر دین این انسجام را می پذیرند، ولی غیر مؤمنان آن رانمی پذیرند و در صدد بیان تناقضات این کتاب ها بر می آیند.هر کسی در آغاز در برخورد با ظاهر آیات و سوره های قرآن، عدم انسجام و ناسازگاری ظاهری را احساس می کند. به همین دلیل، در علوم قرآن مباحث مفصلی درباره ی مناسبات و پیوستگی آیات مطرح می شود و نویسندگان بسیاری در این باره مطالب عمیق و دقیقی نوشته اند تا برای قرآن چهره ای پیوسته ترسیم کنند.(۱۰)درباره ی کتاب مقدس نیز این مشکل وجود دارد و آن، عنوان مجموعه نوشته هایی است که مسیحیان آنها را مقدس می شمارند (۱۱) و بنا بر نظر مسیحیان، این مجموعه نوشته ها یک کتاب شده اند و بین تمام داستان ها، شعرها، گفتارها و پیشگویی های آن، یگانگی و انسجام هست.(۱۲)
وحی یا الهام در اسلام، قرآن مجید وحی است و پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله مفسر و تبیین گر (۱۳) آن است؛ ولی در مسیحیت، وحی غیر ملفوظ است و مسیحیان بر این باورند که حضرت عیسی علیه السلام وحی است و اناجیل،‌ آن وحی را تفسیر می کنند.(۱۴) در اینجا سؤال این است که آیا اناجیل وحی نیستند؟ مسیحیان بر این باورند که اناجیل الهام اند و روح القدس آنها را به نویسندگان بشری الهام کرده است ودر حقیقت، یک وحی، یعنی مسیح علیه السلام بیشتر وجود ندارد.یهودیان نیز وحی را مانند مسلمانان تعریف می کنند و معتقدند که خدا با پیامبران بسیاری سخن گفته است؛ با این تفاوت که آنان بر این باورند که وحی از حدود چهار قرن پیش از میلاد قطع شده است و پس از ظهور موعود، دوباره وحی صورت خواهد گرفت.(۱۵) اما مسلمانان پیامبر خود را خاتم پیامبران می دانند و معتقدند پس از وی دیگر وحی صورت نخواهد گرفت.اناجیل، زندگی نامه ی مسیح و دربردارنده ی سخنان حکیمانه و سیره ی او و شبیه کتاب های حدیثی مسلمانان اند؛ اما قران سخن خدا و وحی است. بنابراین، قران از این جهت با اناجیل تفاوت دارد و مساوی با مسیح (وحی مسیحیان) است. قرآن از نظر مسلمانان، معجزه است؛ اما از نظر مسیحیان، خودِ مسیح معجزه است.مسیحیان معتقدند که خدا کتاب مقدس را به وسیله ی نویسندگانی بشری نوشته است. بنابراین، کتاب های مقدس دارای یک نویسنده ی الهی و نویسندگانی بشری است. خداوند توسط روح القدس مطالبی را که می خواست نوشته شود، به نویسندگان بشری الهام می کرد. اقلیت بسیار ناچیزی از مسیحیان گمان می کنند که کتاب های مقدس با همین الفاظ الهام شده است. این نظریه به اعتقاد ربانیون یهود شباهت دارد و با دیدگاه مسلمانان درباره ی قرآن کریم مطابق است.(۱۶)بنیادگرایان مسیحی اعتقاد به عصمت لفظی کتاب مقدس دارند؛ ولی بیشتر متفکران کاتولیک، ارتدوکس و پروتستان معاصر، عصمت لفظی را قبول ندارند و اصل مژده و ظرف آن را از هم جدا می کنند. آنها عقیده دارند که اصل پیام از خداست، ولی شکل پیام از عامل بشری متأثر می شود که احتمال خطا و اشتباه نیز دارد. البته مسیحیان برای کشف پیام الهی از این ظرفی که احتمال خطا در آن وجود دارد، در طول سالیان متمادی تلاش فراوانی انجام داده اند.(۱۷)در این جدول، قرآن کریم و کتاب مقدس از لحاظ وحی بودن و برخی مشخصات دیگر مقایسه شده اند.
قرآن کریم
کتاب مقدس
یک کتاب
۶۶ یا ۷۳ کتاب
عربی
عبری، آرامی و یونانی
مؤلف آن خدا
مؤلف آن خدا و بشر
الفاظ، بشری نیستند (وحی)
الفاظ، بشری اند و احتمال خطا دارند (الهام)
در مدت ۲۳ سال
تدوین در ۱۵۰۰سال
پیام الهی، ازلی و فراگیر است
پیام الهی، ازلی و فراگیر است
قرآن وحی است و پیامبر مفسر آن
حضرت عیسی علیه السلام وحی است و اناجیل مفسر آن
کتاب های اپوکریفایی (۱۸) ندارد
کتاب های اپوکریفایی دارد (۱۹)
تدوین کتاب مقدس و قرآن کریم برخی از متون مقدس در آغاز شفاهی بودند و به مرور زمان مکتوب شدند؛ ولی برخی از همان ابتدا نوشته شده اند. قرآن مجید و بخشی از عهد عتیق از همان آغاز مکتوب بوده اند.(۲۰) عهد عتیق ـ بنابر دلایل و شواهد موجود در آن ـ در مدت هزار سال (۱۴۰۰ تا ۴۰۰۰ ق.م) توسط دست کم، سی نویسنده مختلف نوشته شده است که نویسندگان برخی از کتاب ها ناشناخته اند؛ (۲۱) ولی عهد جدید و قرآن کریم، تاریخ کوتاهی دارند.(۲۲)نزول وحی به حضرت موسی علیه السلام تدریجی و به مدت چهل سال بوده است. وحی به اشعیا، در زمان سلطنت چهار پادشاه یهودا، یعنی عزیا، یوثام ،اَحاز و حزقیا بوده و مدت سلطنت این چهار پادشاه، ۱۱۳ سال بوده است. بنابراین، زمان وحی این کتاب و همین طور کتاب یوشع، ۱۱۳ سال بوده است. وحی کتاب ارمیا نیز حدود ۴۱ سال طول کشیده است. کتاب حزقیال ۲۲ سال، کتاب دانیال حدود ۶۰ سال، کتاب میکاه حدود ۶۱ سال، کتاب حَجَّی حدود ۳ ماه (با وجود حجم بسیار کم) و وحی کتاب زکریا حدود ۲ سال بوده است.(۲۳) حضرت مسیح علیه السلام هنگام نزول روح القدس بر ایشان و آغاز رسالتش سی ساله و هنگام عروج به آسمان سی و سه ساله بود. بنابراین، تعلیمات الهامی او در مدت سه سال بر ایشان نازل شده است؛ اما نگارش اناجیل اربعه و تدوین آنها صد سال طول کشید.سیر تحول کتاب مقدس از جمع آوری، افزودن حروف صدادار به آن، نسخه های اصلی آن، ترجمه های آن و تبویب و شماره گذاری آن، در کتاب های مسیحیان آمده است.(۲۴)قرآن نیز در مدت ۲۳ سال بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است. اما باید دید که پس از نزول، تدوین قرآن چه قدر زمان برده است. شکی نیست که نگارش قرآن از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله شروع شده است و خود ایشان بر این کار اصرار داشته اند.(۲۵) حتی پیامبرصلی الله علیه و آله ترتیب سوره ها را نیز ذکر می کردند.(۲۶) درباره ی ترتیب آیات در سوره ها اجماع وجود دارد که به دست پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است.(۲۷)بنا بر تصریح علما، تمام قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله نوشته شده بود و تنها، در یک کتاب مدون جمع نشده بود.(۲۸) در زمان خلیفه ی اول، قرآن جمع آوری شد.(۲۹) در زمان خلیفه ی دوم که فتوحات زیاد شد و تازه مسلمانان بر یادگیری قرآن اصرار داشتند‌، نسخه هایی از قرآن نوشته شد و در شهرهای مختلف رواج یافت.(۳۰) این کار باعث اختلاف قرائات شد و خلیفه ی سوم مصمم به یکی کردن مصحف ها شد و این کار را انجام داد که به قرآن عثمانی معروف است. حتی مستشرقان نیز این مطلب را قبول دارند که قرآن تنها کتابی است که تحرف نشده است و شکی در اصالت آن نیست.(۳۱)اگر بپذیریم که قرآن در زمان خلیفه ی اول جمع آوری و تدوین شد، بنابراین، مدت زمان تدوین قرآن پس از زمان نزول آن، حدود دو سال طول کشیده است. ولی اگر بگویم که تدوین نهایی قرآن در زمان خلیفه ی دوم بوده است، با توجه به اینکه مدت خلافت خلیفه ی اول و دوم حدود سیزده سال طول کشید، زمان تدوین قرآن پس از نزول، سیزده سال بوده است. بنابراین زمان تدوین قرآن در مقایسه با کتاب مقدس بسیار اندک است.نکته ی دیگر اینکه در رسم الخط قرآن، تطور وجود داشته است؛ یعنی ابتدا بدون نقطه و حرکات بوده ودر گذر زمان، نقطه و حرکات و در زمان های بعد، علایم تجویدی به آن افزوده شده است.(۳۲)
سبک نگارش تمام قرآن کریم و بخش هایی از تورات کنونی به صورت پیام مستقیم خدایند؛ ولی اناجیل و بخش های دیگر تورات کنونی، بیشتر به تاریخ و زندگی نامه شبیه اند و به صورت صریح و مستقیم پیام الهی را بیان نمی کنند. با یک مراجعه به قرآن، می توان به راحتی دریافت که تمام قرآن پیام الهی است. پیام های الهی قرآن به دقت ثبت و نقل شده است، به گونه ای که لفظ «قل» نیز در آن تکرار شده است و مسلمانان موظف اند آن را تکرار و ادا کنند.(۳۳) قرآن از ابتدا و در متن خود، خود را کتاب و قرآن معرفی می کند و اوصافی چون عظیم، مبین، کریم، مجید، دارای ذکر، هدایت گرا، انذارگر جهانیان، شفا، رحمت برای مؤمنان، بشارت برای مؤمنان و… را برای خود ذکر می کند؛ در صورتی که دیگر کتاب های آسمانی چنین نیستند و در گذر زمان، تبدیل به کتاب مقدس شدند.
تدوین کتاب های جانبی درباره ی قرآن کریم و کتاب مقدس به مرور زمان، درباره ی تمام کتاب های مقدس، کتاب های کمک آموزشی و جانبی نوشته می شود. کتاب مقدس یهودیان و مسیحیان نیز مانند قرآن و هر کتاب مقدس دیگری دارای متونی کمک آموزشی، تفسیری و مانند آن است. برای نمونه، کتاب های پانورامای کتاب مقدس (راهنمای بصری برای مطالعه ی کتاب مقدس)، کشف الآیات یا آیه یاب کتاب مقدس، آموزش و خلاق کتاب مقدس و کتاب های تفسیری و کتاب مقدس برای کودکان با تصاویر رنگی و کتاب هایی درباره ی ۳۶۵ روز سال و مواردی از این دست، کتاب های جانبی کتاب مقدس اند.(۳۴)
پی نوشت ها :

۱٫نحل :۴۴٫۲٫حسین توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص ۲۳۲٫۳٫همان، ص ۲۶و ۲۷٫۴٫همان، ص ۳۰ و ۳۱٫۵٫همان، ص ۳۳٫۶٫محمد هادی معرفت، «تأویل از دیدگاه علامه طباطبایی»، پژوهش های قرآنی، ش ۹ و ۱۰ ، ص ۶۵-۶۷٫۷٫سید محمد حسین طباطبائی، المیزان، ج۳، ص ۴۶ تا ۵۲؛ ج۱۳ ، ص ۳۴۹٫۸٫همو ،قرآن در اسلام، ص ۳۸٫۹٫همو، المیزان، ج۳، ص ۶۴ و ۶۵٫۱۰٫ر.ک. سید محمد علی ایازی، چهره پیوسته قرآن ،/ عبدالهادی فقهی زاده، پژوهشی در نظم قرآن.۱۱٫توماس میشل، کلام مسیحی، ترجمه حسین توفیقی، ص ۲۳٫۱۲٫ Scripture and Translation, Martin Buber &Franz Rosenzweig, translated by Lawrence Rosenwald with Everett Fox (from German language),P.4.13.نحل :۴۴٫۱۴٫حسین توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص ۲۳۲٫۱۵٫همان، ص ۱۱۰٫۱۶٫توماس میشل، کلام مسیحی، ص۲۶٫۱۷٫همان، ص ۲۷٫۱۸٫کتاب های اپوکریفایی بر دو دسته اند: ۱٫کتاب های اپوکریفایی عهد قدیم (عبدالرحیم سلیمانی ، «درآمدی بر شناخت کتاب مقدس»، هفت آسمان، ش۲، ص ۱۵۴ و ۱۵۵). ۲٫کتاب های اپوکریفایی عهد جدید (همان، ص ۱۶۰ و ۱۶۱).۱۹٫این جدول اقتباسی است از جدول صفحه ۳۱ کتاب کلام مسیحی توماس که با اصلاحاتی اینجا آورده شده است.۲۰٫حسین توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص ۲۲۷٫۲۱٫ساموئل شولتز، عهد عتیق سخن می گوید، ترجمه مهرداد فاتحی، ص ۲/ سهیل دیب، التوراه بین الوثنیه و التوحید، ص ۵ و۶٫۲۲٫سهیل دیب، التوراه بین الوثنیه و التوحید، ص ۵ و۶٫۲۳٫محمد جواد بلاغی، الهدی الی دین المصطفی، ترجمه ی سید احمد صفایی، ص ۴۹ تا ۵۲٫۲۴٫بهرام محمدیان و دیگران، دایره المعارف کتاب مقدس، ص ۵-۳۲٫۲۵٫غانم الدوری، رسم الخط مصحف، ص ۸۵٫۲۶٫همان، ص ۱۰۹٫۲۷٫همان، ص ۱۱۱٫۲۸٫همان، ص ۸۸٫۲۹٫همان، ص ۹۰٫۳۰٫همان، ص ۹۴٫۳۱٫همان، ص ۱۱۷٫۳۲٫محمد هادی معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ج۱، ص ۳۵۶ تا ۳۶۵٫۳۳٫همان، ص ۲۲۹٫۳۴٫پانورامای کتاب مقدس، راهنمای بصری برای مطالعه کتاب مقدس ،/ کشف الآیات یا آیه یاب کتاب مقدس، ساروخا چیکی،/ آموزش خلاق کتاب مقدس، لارنس ریچاردز، ترجمه شموئیل ایطالیایی ـ ریتا نسیان، شورای کلیساهای جماعت ربانی/ کتاب های تفسیری مانند:The Interpreter’s Bible, New York, Abingdon press, 1952/ The Collegeville Bible Commentary, The Liturgical press, 1989 /Liberty Bible Commentary,The Old -Time Gospel Hour Edition,1983.و کتاب مقدس برای کودکان با تصاویر رنگی مانند:A Child’s Bible in colour, Shirley Steem, P.P. Co. LTD, London, 1970/A childern Living Bible,Tyndale House Publishers,1971و کتاب هایی درباره ۳۶۵ روز سال، مانند:The One Year Bible, Tyndale House Publishers, 1986/Herbert Lockyer, All the Doctrines of the Bible Zandervan Publishing House, Michigan1964. منبع:فصلنامه علمی- تخصصی معرفت ادیان شماره ۱ادامه دارد…