آشنایی با مذهب شیعیان و فرق موجود در آن در ترکیه : الف: شیعیان دوازده امامی (رافضیان) شیعیان ترکیه را می توان از مهاجرین از ایران در دوره های قبل، به خصوص در زمان صفویان دانست. این شیعیان، در زمان فعلی در نزدیکیهای مرز ایران سکونت دارند. استان قارصی در شرق ترکیه و نزدیکترین استان به کشور ایران، بیشترین جمعیت شیعیان را در خود جای داده است. در زمانهای گذشته به علت سختگیری حکومتهای مختلف به خصوص حکومت عثمانی شیعیان در سختی و تحت فشار زندگی می کرده اند. در زمان فعلی نیز به علت جمعیت محدود و شرایط حاکم بر کشور ترکیه، شیعیان حضور بارزی در کشور ترکیه ندارند. همچنین زبان شیعیان ترکیه آذری بوده و نزدیک به زبان آذریان ایرانی می باشد.(۲۲) ب: علویان پیدایش زمینه اعتقادی علویان در ترکیه را در ابتداء قرن سیزدهم دانسته اند، به زمان مهاجرت مهاجرینی از خراسان، آذربایجان و ترکستان به آناتولی که با خود مجموعه ای از معتقدات مبتنی بر تشیع و تصوف را به همراه داشتند. در زمان حکومت عثمانی در پی ارتباط بعضی از شیعیان و علویان با دولت صفوی در ایران سلطان سلیم پادشاه عثمانی شروع به قتل عام شیعیان و علویان نمود. ایشان جهت حفظ جان خود به جنگلها و مناطق کوهستانی پناه بردند. مخفی نگه داشتن اعتقادات مذهبی شیعیان و علویان و تقیه ایشان، و همچنین انزاوای ایشان سبب فقر شدید علمی و بیسوادی ایشان گردید.لفظ علوی و شیعه در زمان عثمانی مترادف با کفر و الحاد و بی دینی بوده است. پس از حکومت عثمانی ها و با استقرار جمهوری در ترکیه علویان آهسته آهسته از مخفیگاههای خود خارج شده و به صحنه اجتماعی برگشتند (۲۳) اعتقادات علویان علویان با وابستگی شدید به حضرت علی (علیه السلام) و اهل بیت ایشان اعتقاد به خلافت بلافصل حضرت علی و فرزندان ایشان پس از پیامبر اکرم دارند. علویان برای حضرت علی و فرزندان ایشان (علیهم السلام) برجستگی و پایگاه اعتقادی خاصی قائلند.(۲۴) می توان گفت که اعتقادات علویان متکی بر اعتقادات شیعیان اثنی عشری بوده است اما با گذشت زمان با تأثیر عرف و عادات اجتماعی اعتقادات ایشان دچار انحراف از مسیر اصلی تشیع شده است. از جمله اعتقادات ایشان می توان به موارد ذیل اشاره نمود: ۱- ایشان احکام فقهی دین اسلام را قبول نداشته و یا برخی را به صورتهای خاص خود انجام می دهند. ۲- با اعتقاد به تشکیل انسان و حضرت آدم از ۴ عنصر خاک، آب، باد و آتش قائل به تبعیت از صاحبان چهارگانه محبان، مدیران، زاهدان و عابدان می باشند.۳- ایشان قائل به اصل حاکمیت بر زبان، دست و کمر خود جهت جلوگیری از انحراف و کنترل غرائز میباشد. ۴- ایشان با پیروی از پیامبر و جاری نمودن عقد اخوت توسط ایشان در بین مهاجرین و انصار قائل به احترام به بزرگترها و عقد اخوت می باشند. ۵- ائمه اطهار را بزرگ شمرده و در ماه محرم برای ایشان عزاداری می کنند. ۶- چون حضرت علی (علیه السلم) در مسجد به شهادت رسیدند، ایشان به مسجد نمی روند. ۷- عبادت ایشان به صورت دسته جمعی بوده و مشهور به آیین جم می باشد. ۸- مهمترین کتاب مذهبی ایشان حسینیه بوده که منصوب به امام صادق (علیه السلام) می دانند. (۲۵) ج) بکتاشیها ظهورو بروز بکتاشها را مربوط به قرن سیزدهم دانسته اند. ایشان پس از دوره ای که با مهاجرت مولانا، حاجی بکتاش ولی و بابا اسحاق به آناتولی صورت گرفت با بروز و ظهور عقائد و احساسات مشرق زمین توسط این افراد، پا به عرصه وجود گذاشتند. مؤسس فرقه بکتاشیه را حاج بکتاش ولی دانسته اند که وی در زمان حمله مغول از خراسان به سرزمین آناتولی مهاجرت نمود. فرقه بکتاشیه هم از نظر زمانی و هم از نظر اصول اعتقادی خود با علویان نزدیک و مشابه هستند. این فرقه بزرگترین و با نفوذترین فرقه شیعی در ترکیه می باشد.(۲۶) اعتقادات بکتاشها: ۱- ایشان دوازده امامی بوده و وابستگی شدید اعتقادی به حضرت علی (علیه السلام) و ائمه معصومین (علیهم السلام) و تولی و تبری جستن نسبت به دوستان و دشمنان حضرت علی (علیه السلام) و ائمه معصومین را از اصول اعتقادی خود می دانند. همچنین ایمان به حاج بکتاش ولی را نیز جزء اصول اعتقادی خود می دانند. ۲- بکتاشها تولد حضرت علی (علیه السلام) را در نوروز می دانند و زیارت قبر حضرت علی (علیه السلام) را جزء شرایط قبولی حج می دانند. ۳- ایشان با رفتن به زیارت نجف، کاظمین، کربلا، سامرا و مشهد حاج بکتاش ولی، ثوات رفتن به این اماکن را مثل ثواب حج می دانند. ۴- این طریقت بر ۴اصل (درگاه) متکی می باشد که عبارتند از: ۱- شریعت (آموختن دستورات الهی)۲- طریقت (یک پیر و راهبر که در طی طریق رهبری می کند.)۳- معرفت(پس از طی طریق به مقام معرفت جهان می رسد) ۴- حقیقت (پس از رسیدن به معرفت به وصل به حقیقت نائل می شود.)۵- ایشان در آیین جم خود در ۴ مرحله به ذبح گوسفند و قربانی می پردازند. الف: در آیین اقرار ب: در آیین اخلاق ج- در آیین مصاحب د- در آیین ابدال ۶- ایشان با تأثیر پذیری از آیین و دین مسیحیت قائل به تثلیث( الله، محمد و علی) شده اند. مانند مسیحیان بر سر سفره خود عشای ربانی به جای می آورند و شراب با نان و پنیر بر سر سفره خود حاضر می کنند. پیش شیخ خود اعتراف به گناهان کرده و طلب آمرزش از او می کنند.(۲۷) ۷- نوشیدن شراب برای ایشان جایز می باشد. ۸- زنان ایشان حجاب اسلامی ندارند.۹- اعتقادات فضل ا… حروفی را محترم می دانند.
۵- قزلباش قزلباش یکی دیگر از فرق و طریقتهای علوی در ترکیه می باشد. در ترکیه بعضا به علویان و بکتاشها نیز قزلباش گفته می شده است. لفظ قزلباش امروزه به عنوان یک سنبل بوده اما در گذشته یک لفظ منفی بوده و برای تحقیر برای ایشان به کار برده می شده است.(۲۸) اعتقادات قزلباشها ۱- ایشان دوازده امامی بوده و احترام به حضرت علی (علیه السلام) و عشق بیش از حد به ایشان را می توان از مشترکات قزلباشها با بکتاشها دانست. ۲- ایشان با توجه ویژه به کربلا در ماه محرم نیز به عزاداری می پردازند. ۳- قائل به وحدانیت خداوند متعال هستند. ۴- پیامبر اکرم را آخرین فرستاده خداوند می دانند. ۵- امامت بلا فصل حضرت علی (علیه السلام) و فرزندان ایشان را از اصول اعتقادی خود می دانند. ۶- تولی و تبری نسبت به دوستان و دشمنان اهل بیت را در رأس امور خود قرار داده اند.۷- ایشان کسانی که از نسل قزلباش نباشند را در طریقت خود راه نمی دهند. شهرهای ارزنجان، ارزروم، سیواسی، اسکی شهر، بالکسیر، ازمیر، مالاتیا، آنتالیا و چر دم از مراکز حضور ایشان می باشد.(۲۹) هـ- قدریه فرقه قدریه در ابتدای قرن دوازده هجری توسط یک صوفی ایرانی به نام عبدالقاهر گیلانی پایه گذاری شد. اشرف اغلو مؤسس طریقت اشرفیه آنرا به آناتولی برده و شخصی به نام اسماعیل روسی که از بنیانگذاران فرقه اسماعیلیه در آناتولی بود، این فرقه قدریه را گسترش داد.(۳۰) اعتقادات قدریه: ۱- ایشان نعمات این دنیا را حجابی میان انسان و خداوند متعال می دانند.۲- این فرقه با انجام ریاضتهای دوره ای، یک زندگی زاهدانه دارند.۳- ایشان قائلند که هر انسان باید اولا با انجام بندگی خداوند بنده خوبی برای او باشد. ثانیا رضایت خداوند را در اولویت برنامه خود قرار دهد و ثالثا راضی به قدر الهی باشد. ۴- ایشان اعتقاد دارند که انجام واجبات و سنت پیامبر اکرم لازم بوده و مقید به انجام نوافل می باشند. ۵- ایشان از لحاظ شجره و نسب، خود را به حضرت علی (علیه السلام) منسوب می دانند. ۶- ایشان ذکر خدا را بسیار مهم می دانند و به صورت دسته جمعی مشغول گفتن ذکر «یاهو» شده و با بستن چشمان خود سر خود را به راست و چپ حرکت می دهند. امروز این فرقه مثل گذشته رونق و رواج نداشته و بسیار محدود شده اند.(۳۱) و- باطنیه این فرقه قائل به این موضوع هستند که همه چیز ظاهر و باطنی دارد. ایشان ظاهر آیات قرآن و احادیث ائمه معصومین را درست ندانسته و تمامی آیات و احادیث را تاویل می نمایند و به باطن آن نظر می کنند.ایشان با اعتقاد به این نکته که به علت مکتوم بودن تمام معانی، همه اشخاص قادر به فهم نیستند و لذا نیاز به امام یا معلم که باطن را روشن نماید لازم می باشد. باطنیه به طور خاص اطلاق بر اسماعیلیه می شود اما قرامطه و خرم دینیه نیز از ایشان محسوب می گردند.(۳۲) اعتقادات باطنیه ۱- باطنیه قائلند که هیچ یک از تکالیف ظاهری بر خلق واجب نیست. ۲- ایشان معجزات را رد می کنند و وحی آوردن فرشتگان از آسمان را درست نمی دانند.۳- این افراد قائلند که فرشتگان الهی همان داعیان فرقه ایشان هستند.۴- ایشان دشمنان خود را نیز شیطان و ابلیس بیان شده در منابع مختلف دینی می دانند. ز- حروفیه حروفیه به اهل حق یا اهل الحقیقه نیز نامیده می شوند. مؤسس فرقه حروفیه فضل الله نعیمی تبریزی استرآبادی بوده است. وی همه حروف را مقدس دانسته و قائل بوده که در هر حرفی رازی نهفته است. ایشان قائلند که حروف به صورتهای زیبا متجلی می باشند و زیبارویان را شایسته عشقبازی می دانند.(۳۳) اعتقادات حروفیه۱- کلیه اصول اعتقادی ایشان در کتاب محرمنامه در سال ۸۲۱ هـ ثبت شده است. ۲- ایشان قائلند خداوند متعال در شخص انسان متجلی می شود.۳- ایشان پیامبر اکرم را آخرین پیامبر الهی دانسته و پس از ایشان اعتقاد به امامت و وصایت حضرت علی (علیه السلام) تا امام حسن عسگری (علیهم السلام) بوده و فضل ا… استرآبادی را خاتم اولیاء و آخرین مظاهر می دانند. فضل الله استرآبادی خود را سرآغاز دوره جدید و مظهر الوهیت می دانست. برخلاف بقیه اصناف و دراویش، این فرقه هیچ ذکر و وردی ندارد. آثار مکتوب این فرقه عبارتند از: ۱- محرمنامه، ۲- نومنامه، ۳- جاویدنامه، ۴- آخرت نامه(۳۴) ح- علی اللهیانپیروان این فرقه به حضرت علی (علیه السلام) صفت خدایی اطلاق می کنند. ایشان معتقدند که خداوند در حضرت علی (علیه السلام) حلول کرده و با وی متحد گردیده است.(۳۵) ط- حیدریه: ایشان اعتقاد دارند که با دوری از زندگی مادی می بایستی فقط با عبادت کردن به خداوند متعال عشق و علاقه ورزید. (۳۶) ی- قلندریه: ایشان با وابستگی شدید به حضرت علی (علیه السلام) قائلند که صورت انسان اصل و ذات خدایی دارد. خطوط صورت انسان نشان از صفات الهی بوده و باید با پاک کردن تمام صفات الهی از صورت خود به شکل ذات الهی در آمد. بیشتر مبلغین فرقه قلندریه درویشان می باشند. این فرقه در کشورهای عراق، سوریه، مصر، هند، ایران و آسیای مرکزی و آناتولی فعالیت دارند. ک- یسوی این فرقه ابتدا در ترکمنستان بوجود آمده و سپس به آناتولی راه پیدا کرد. پیروان این فرقه با قبول اعتقادات تصوف آنها را تعبیر و تفسیر می نمایند. ایشان اعتقادات خود را بر چهار قانون زمان، مکان، اخوان، و سلطان متکی می دانند. (۳۷) ل- آهیاین فرقه با قدمت بیش از بکتاشیه یک طریقت صنفی معرفی شده است. اساس اعتقادات ایشان مسائل زراعی معرفی شده است. ایشان قائلند که باید رفتار خوب داشته و با عشق و علاقه به حضرت علی (علیه السلام) زندگی کرد.(۳۸)عوامل مخالفت حکام و علمای اهل تسنن با شیعیان: با توجه به انحرافات بیان شده در اعتقادات فرق منشعب شده از علویان و شیعیان اما با مراجعه به منابع تاریخی مشخص می شود که علمای سنی و حکام دولتهای مختلف درترکیه باز نسبت به این فرق نیز حساسیتی خاص داشته و با بد گمانی ویژه ای بارها و بارها آنها را محکوم کرده اند. با کمی دقت و بررسی بیشتر می توان عوامل زیر را، عامل اصلی بدگمانی و حساسیت علما سنی و حکام دولتهای موجود نسبت به شیعیان، علویان و فرق منشعب شده از ایشان بیان کرد: ۱- وابستگی شدید شیعیان ، علویان و فرق منشعب از ایشان به حضرت علی (علیه السلام)، و خانواده ایشان و اعتقاد به خلافت بلافصل حضرت علی و فرزندانشان پس از پیامبر اکرم، به عنوان وجه مشترک کلیه این فرق بیان شده است. ۲- مخالفت علمای اهل تسنن با تقدیس اولیاء و یا اماکن مقدسه به عنوان مصادیق بت پرستی. ۳- اشتراک عنصر تشیع اعتقادی در کلیه فرق و سازمانهای مختلف به صورت قوی.۴- شورشهای بسیار توسط رهبران و مدیران همین فرق در عصر سلجوقیان، عثمانیان با نام آرمانهای مذهبی که باعث بر هم خوردن نظم عمومی و خطرهای بنیادی برای دولتهای مرکزی شده بود. ۵- بوجود آمدن انجمنهای مختلف از جمله انجمن بزرگ اخوت ترک از بین همین فرق و مذاهب شیعی علوی.(۳۹) علل فوق را می توان مهمترین عوامل در عدم اجازه فعالیت به شیعیان، علویان و یا حتی فرق انحرافی منشعب شده از میان آن بیان نمود. حکام سنی مذهب ترکیه به جهت حفظ حکومت خود به کمک علما سنی مذهب هیچگاه اجازه فالیت رسمی به این مذاهب نداده و دائما آنها را تحت فشار و سختی قرار دادند.کلام آخر با بررسی منابع مختلف تاریخی و شناخت موقعیت ویژه سرزمین آناتولی می توان چنین بیان کرد که وضعیت سیاسی، اجتماعی، مذهبی کشور ترکیه در زمان حال ناشی از علل وعوامل مختلفی می باشد که بعضی ریشه در گذشته این کشور و بعضی به موقعیت ویژه فعلی این کشور ارتباط دارد. در این مجال و در بررسی علل رشد مذهب تسنن در این کشور و عدم رشد مذهب تشیع در این سرزمین می توان به حضور بزرگترین امپراتوری اسلامی در این منطقه که قریب به هفتصد سال در این سرزمین حکومت کرده اشاره نمود. همچنین برنامه ها و سیاست حکومت عثمانی در برخورد با همسایه مقتدر خود یعنی صفویان شیعه مذهب، و سیاستهای سرکوب گرانه حکومت عثمانی نسبت به شیعیان ساکن در سرزمین آناتولی، عامل اصلی عدم رشد و عدم ظهور و بروز این مذهب در این سرزمین بوده است. شدت عمل حکومت عثمانی به گونه ای بوده است که شیعیان مجبور به پنهاه بردن به جنگلها و کوهستانها جهت حفظ جان خود بوده اند. گذشت زمان همراه با دوری شیعیان از صحنه اجتماع باعث عدم رشد و پیشرفت و قرار گرفتن در یک فقر فرهنگی و علمی شدید شد. به گونه ای که فرقه های انحرافی و طریقتهای مختلف از بین شیعیان این سرزمین منشعب گردید. این فرق ناشی از عملکرد عوامانه ی این افراد و دوری ایشان از عالمان و منابع علمی مذهب شیعه در آن سالهای سخت در حکومت عثمانی بوده است. در پایان با توجه به اتفاقات چند سال گذشته این کشور، همچنین تغییرات موجود در خاورمیانه می توان امیدوار بود که نوید پاره ای تحولات مثبت جهت رشد فعالیتهای مذهبی در آینده این کشور قابل پیش بینی خواهد بود. پایان
پی نوشت ها:
۲۲- همان، ص۸۰٫۲۳- همان، ص۸۱٫۲۴- همان.۲۵- همان، ص۸۴٫۲۶- همان، ص۸۵٫۲۷- احمد، صدر حاج سید جوادی، دائرهالمعارف تشیع، نشر شهید محبی، ج۶، ۱۳۸۶، ص ۳۸۹٫ ۲۸- پیشین، ص۸۶٫۲۹- همان، ص۸۷٫۳۰- همان.۳۱- همان، ص۸۸٫۳۲- احمد، صدر حاج سید جوادی، دائرهالمعارف تشیع، نشر شهید محبی، ج۳، ۱۳۸۶، ص ۵۰٫ ۳۳- همان، ج۶، ص۲۴۳٫۳۴- همان، ص۲۴۵٫۳۵- بهشادان، پرونده، زمینه شناخت جامعه و فرهنگ ترکیه، مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین الملل، تهران، ۱۳۷۲، ص ۸۸٫ ۳۶- پیشین، ج۶، ص۵۹۹٫۳۷- پیشین، ص۸۹٫۳۸- همان.۳۹- برنارد، لوشیس، استانبول و تمدن امپراتوری عثمانی، ترجمه ماه ملک بهار، علمی فرهنگی، تهران، ۱۳۶۵، ص ۲۲۳٫ کتابنامه:۱- اسپنسر، ویلیام، ترجمه علی اصغر بهرامی، سرزمین و مردم ترکیه، نشر کتاب تهران، ۱۳۴۲٫ ۲- برازشی، محمودرضا، ترکیه، انتشارات آفتاب هشتم، مشهد، ۱۳۸۵٫۳- پروند، شادان، زمینه شناخت جامعه و فرهنگ ترکیه، مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین المللی، تهران، ۱۳۷۳٫ ۴- داوری دولت آبادی، صادق، موج انتظار، طلیعه نور، قم۱۳۷۹٫۵- صدر حاج سید جوادی، احمد، دائرهالمعارف تشیع، نشر شهیر محبی، تهران، ۱۳۸۶٫۶- قاسمی، صابر، ترکیه، انتشارات وزارت امور خارجه، تهران، ۱۳۷۴٫ ۷- لوئیس، برنارد، استانبول و تمدن امپراتوری عثمانی، ترجمه ماه ملک بهار، علمی فرهنگی، تهران، ۱۳۶۵٫ ۸- نامور حقیقی، علیرضا، پژوهش پیرامون روند تحولات اسلام گرایی در ترکیه، مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی بین الملل، تهران، ۱۳۷۲٫۹- یاقی، اسماعیل احمد، دولت عثمانی از اقتدار تا انحلال، ترجمه رسول جعفریان، پژوهشکده حوزه و دانشگاه قم، ۱۳۷۹٫ ________________________________________
هیچ نظری وجود ندارد