– اثبات خلافت خلفا
گفتهاند؛ بر فرض كه اين آيه در شأن امام على × نازل شده باشد، با توجه به اينكه لفظ عام است و مورد نيز مخصص نيست، بايد ولايت براى امام و بقيه خلفا ثابت باشد.
به اين شبهه توجه كنيد:
«و لو سلّم جميع ما ادعوه، لكن لا نسلّم انّ مورد النزول يخصّص العام فلتكن الولاية ثابتة للامام و لغيره من سائر الخلفاء.»
اين شبهه در شمارى از منابع آمده است.([1])
نقد
الف – پيشتر بيان شد، با وصفى كه خداوند از اين لفظ عام در آيه كرده است. لفظ بر عموميت خود باقى نمانده است، بلكه به طورى خاص شده است كه تنها يك مصداق دارد.
ب – پيشتر ياد شد، كه انحصار و تخصيص را تنها از شأن نزول استفاده نمىكنيم، بلكه از واژههاى «انّما» و «ولىّ» نيز بهره مىگيريم.
ج – اگر ما شأن نزول و كاربرد واژههاى «انّما» و «ولىّ» را هم ناديده بگيريم، با توجه به معناى ولايت، كه حاكميت و تصرف در همه امور است، از نظر عقلى ناچاريم كه اين عام را تخصيص بزنيم؛ زيرا نمىتواند هر مؤمنى حاكم جامعه باشد. بنابراين شمول اين عام نسبت به مورد نزول قطعى است؛ زيرا عام هر چه تخصيص بخورد باز هم مورد را شامل مىشود و نمىتوان مورد را از شمول آن خارج كرد، ولى شمول آن نسبت به بقيه خلفا دليل لازم دارد كه به چه دليل اين عام شامل سه خليفه شود، ولى بقيه مسلمانان را در برنگيرد؟
د – شمول عام نسبت به غير شأن نزول يا بايد از باب اشتراك در تكليف باشد يا از باب اشتراك در ملاك و در اينجا نمىتوان گفت كه اين سه نفر نسبت به بقيه صحابه امتيازى دارند كه موجب تخصيص اين عام نسبت به آنها شده است، ولى بقيه مسلمانان را شامل نمىشود.
در هر صورت شمول عام نسبت به امام على × قطعى است، چون مورد نزول آيه است، ولى درباره بقيه خلفا نيازمند به دليل است و صرف عام بودن لفظ دليل اين نمىشود كه اين سه نفر را شامل شود ولى بقيه را شامل نشود.
ه – پيشتر بيان شد كه اطلاق لفظ جمع و اراده مفرد، با توجه به تحليلى كه ارائه كرديم، امرى رايج در زبان عربى است كه از آيات قرآن نيز نمونههاى فراوانى ارائه كرديم. بنابر اين آيه تنها شامل امام على × مىشود.
و – پيشتر ياد شد كه در روايات شيعه آيه شامل همه جانشينان رسولخدا| میشود و منحصر به امام على × نيست، ولى شامل خلفاى سهگانه نمىشود، چون دليلى براى شمول آيه نسبت به آنان وجود ندارد.
([1]) مواهب الرحمن فى دروس القرآن، ج 3، ص 167؛ روح المعانى، ج 6، ص 168؛ التفسير الكبير، ج 12، ص 29.
هیچ نظری وجود ندارد