داعى: اینکه فرمودید آیات قرآنی را ما در شأن مولانا امیر المؤمنین وارد نمودیم، خَلط مبحث عجیبی نمودید. مگر چشم بندی هم میشود. در تمام تفاسیر بزرگ و کتب معتبر خودتان آیات کثیرهای از قرآن مجید را که در شأن مولانا امیر المؤمنین نازل شده نقل نمودهاند، نه اختصاص به ما داشته باشد.
آیا حافظ ابو نعیم اصفهانی ما نزل من القرآن فی علىّ و حافظ ابو بکر شیرازی نزول القرآن فی علىّ را که استقلالاً نوشتهاند شیعه بودهاند؟ آیا سایر مفسرین بزرگ مانند امام ثعلبی و جلال الدین سیوطی و طبری و امام فخر رازی و اکابر معلمایی مانند ابن کثیر و حتی ابن حجر متعصب در صواعق آیات قرآنیهای که در شأن آن حضرت نازل گردیده ضبط نمودهاند، شیعه بودند؟ بعضی از علماء مانند طبرانی و محمد بن یوسف گنجی شافعی در اول باب ۶۲ مسنداً از ابن عباس و محدّث شام در تاریخ کبیر خود و دیگران که تا سیصد آیه از قرآن را در باره آن حضرت ثبت نمودهاند شیعه بودهاند، یا از اکابر علماء و پیشوایان شما بودهاند.
خوب است آقایان با تأمل و تفکر بیان نمایید تا موجب ندامت و پشیمانی نگردد.([۱])
ما در اثبات مقام مولانا امیر المؤمنین احتیاجی به جعل و وضع نداریم که به زور آیهای را در باره آن حضرت نقل نماییم مقام آن حضرت کالشمس فی رابعه النهار ظاهر و هویداست. آفتاب درخشنده است و خورشید زیر ابر نمیماند.
امام محمد بن ادریس شافعی گوید: من تعجب میکنم از حال علىّ چه آنکه دشمنان آن حضرت (از امویها و نواصب و خوارج) از بغض وکینه فضائل آن حضرت را نقل نمیکنند، دوستان هم از ترس و تقیه خودداری از ذکر مناقب مینمایند. مع ذلک تمام کتابها پر است از فضایل و مناقب آن حضرت که نقل تمام مجالس است.([۲])
و اما موضوع این آیه، بنای سحر آمیزی نداریم، بلکه حقایقی را بیان مینماییم. استدلال هم به کتب معتبره خودتان نموده و مینماییم.
ملاحظه میفرمایید که تا کنون استشهاد به اخبار شیعه ننمودهام، بعدها هم انشاء الله نخواهم نمود. مکرر داعی در منابر و مجالس گفتهام که اگر تمام کتب شیعه را از میان ببرند از روی کتب معتبره علمای عامه اثبات مقام ولایت و خلافت و اولویت مولانا امیر المؤمنین را بهتر مینمایم.
و أمّا در این آیه شریفه هم قول داعى تنها نیست که شما را در سحر بیان قرار دهم بلکه علماء خودتان تصدیق این معنى را دارند خوب به خاطر دارم فقیه و مفتى عراقین محدث شام محمّد بن یوسف گنجى شافعى در باب ۲۳ کفایه الطالب([۳]) ضمن نقل حدیث تشبیه که رسول خدا علىّ را شبیه أنبیاء قرار داده گوید: اینکه علىّ را شبیه به نوح در حکم و حکمت قرار داده براى اینست که: انه کان شدیدا على الکافرین رءوفا بالمؤمنین کما وصفه الله تعالى فى القرآن بقوله {و الذین معه أشدّاء على الکفّار رحماء بینهم} یعنى به درستى که علىّ بر کفار شدید العمل و بر مؤمنین رؤف و مهربان بود هم چنانکه خدا در قرآن او را وصف نموده به این آیه که على چون همیشه با پیغمبر بوده بر کفّار شدید العمل و بر مؤمنین رؤوف بوده.
و أمّا اینکه جناب شیخ فرمودند {و الذین معه} دربارۀ أبو بکر است به دلیل آنکه چند روزى در غار خدمت رسول اکرم بوده است (و حال آنکه شب گذشته عرض کردم که علماء خودتان نوشتهاند به نحو تصادف و براى جلوگیرى از پیشآمدهائى او را با خود بردند) بر فرض تسلیم که بگوئیم مخصوصا حضرت او را با خود بردند آیا چنین مسافرى که چند روزى در مسافرت با آن حضرت بوده مقامش برابرى میکند با کسى که از اوایل عمر با رسول اکرم و تحت تعلیم و تربیت آن حضرت بوده؟
اگر با دیدۀ انصاف و حقیقت توجه نمائید تصدیق خواهید نمود که مولانا علىّ در این خصیصه اولى از أبو بکر و تمام مسلمین است که مشمول این آیه واقع شود. زیرا از حین طفولیّت با رسول اکرم و تحت تربیت آن حضرت نموّ نموده مخصوصا از اوّل بعثت جز علىّ دیگرى با آن حضرت نبوده. روزى که علىّ با پیغمبر بود أبو بکر و عمر و عثمان و ابو سفیان و معاویه و تمام مسلمین منحرف از دین توحید و غرق در بتپرستى بودند.
[۱]. آیاتى که در شأن امیر المؤمنین نازل شده است به سه دسته تقسیم میشود:
اول: آیاتى که منحصراً در شأن حضرت نازل شده است.
دوم آیاتى که در شأن خمسه طیبه و اهل بیت پیامبر نازل شده که بى گمان حضرت علی را هم در بر میگیرد.
سوم: آیاتى که در شأن حضرت علىّ و عدهاى دیگر مشترکاً نازل شده است.
ما بعضى از آیاتى را که منحصراً در شأن حضرت یا اهل بیت نازل شده است آوردهایم؛ چه اینکه در مقام گردآورى تمام آیات نازله در شأن حضرت نیستم.
همچنین متن روایاتى را که ذیل آیات نقل کردهایم بیشتر از شواهد التنزیل حسکانى است و چه بسا همان حدیث در برخى منابع دیگر با اختلاف الفاظ نقل شده را در بر دارد.
فضائل علی فى القرآن
عن ابن عباس قال: سمعته یقول: لیس فى القرآن {یا ایها الذین آمنوا} الا و على رأسها و امیرها و شریفها، و لقد عاتب الله اصحاب محمد فى القرآن و ما ذکر علیّاً الا بخیر.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۶۵، ح۷۱، فصل ۶٫
و ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهانى (با استفاده از النور المشتعل، ص۲۹، ح۴، فى بیان انه لم یشرف الله عباده المخلصین بخطاب {یا ایها الذین آمنوا} الاّ و علىّ بن ابى طالب…)
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۱۴۰، باب ۳۱٫
نظم الدرر السمطین، زرندى ص۸۹، سمط۱، قسم۲، ذکر ما نزل فى على فى القرآن.
مناقب خوارزمی، ص۲۷۹-۲۸۰، ح۲۷۲، فصل ۱۷٫
کنز العمال، متقى هندى، ۱۳/۱۰۸، ح۳۶۳۵۳، کتاب الفضائل، بعد از باب ۱۰، فضائل علی.
صواعق المحرقه، ابن حجر مکی، ص۱۲۷، باب ۹، فصل ۳٫
ذخائر العقبی، محب الدین طبری، ص۸۹، قسم ۱، باب فضائل علی، ذکر ما نزل فیه من الآیه.
مناقب ابن مردویه، ص۲۱۹-۲۲۰ ح۳۰۳۳۰۹، ما نزل من القرآن فى علی، قوله تعالى {یا ایها الذین آمنوا}
تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۴۲/۳۶۲-۳۶۳، رقم ۴۹۳۳، شرح حال علىّ بن ابى طالب.
***
و اخرج ابن عساکر عن ابن عباس قال: ما نزل فى احد مِنْ کِتاب الله تعالى ما نزل فِى علی
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۵۲، ح۴۹، فصل۵٫
صواعق المحرقه، ابن حجر مکی، ص۱۲۷، باب ۹، فصل ۳٫
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانى (با استفاده از النور المشتعل، ص۳۲، ح۱، ذکر انه تعالى لم ینزل فى حقّ احد من المؤمنین من الآیات المدح…)
مناقب ابن مردویه، ص۲۱۷، ح۲۹۹، ما نزل من القرآن فى علی.
نور الابصار، شبلنجی، ص۱۶۴، باب ۱فصل فى ذکر مناقب سیّدنا علی.
***
و اخرج عن ابن عباس ایضاً قال: نَزَلَ فِى على ثلاث مِأهَ آیهٍ.
صواعق المحرقه ابن حجر مکی، ص۱۲۷، باب ۹، فصل ۳٫
مناقب ابن مردویه، ص۲۱۷، ح۳۰۰۰، ما نزل من القرآن فى علی.
نور الابصار، شبلنجی، ص۱۶۴، باب ۱، فصل فى ذکر مناقب سیدنا علی.
ما نزل من القرآن فی علی، ابو نعیم اصفهانى، ذکر انه تعالى لم ینزل فى حق احد من المؤمنین من آیات المدح… ( با استفاده از النور المشتعل، ص۳۵، ح۸٫)
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۳۱، باب۶۲٫
تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۴۲/۳۶۴، رقم ۴۹۳۳، شرح حال علىّ بن ابى طالب.
تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، ۶/۲۲۱، رقم ۳۲۷۵، شرح حال اسماعیل بن محمد بن المدائنی.
سیره الحلبیه، برهان الدین حلبی، ۲/۲۰۷، غزوه بنى سلیم.
***
عن مُجاهد قال: نُزِّلتْ فِى علىٍّ سبعُونَ آیهٍ لم یُشرِکْهُ فِیها اَحَدٌ.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۵۲، ح۵۰، فصل ۵٫
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانی، ذکر انّه تعالى لم ینزل فى حق احدٍ من المؤمنین…(با استفاده از النور المشتعل، ص۳۳، ح۴،.)
ابن مردویه بخش اول حدیث را نقل کرده است.
***
عن اصبغ بن نباته قال: قال على: نزل القرآن ارباعاً، فربع فینا و ربع فى عدونا و ربع فى سنن و امثال و ربع فى فرائض و احکام، فلنا کرائم القرآن.
شواهد التنزیل، حکم حسکانی، ۱/۵۹، ح ۶۰، فصل ۵٫
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانی، ذکر انه تعالى لم ینزل فى حق احدٍ من المؤمنین… (با استفاده از النور المشتعل، ص۳۶، ح۹)
مناقب ابن مردویه، ص۲۱۸، ح۳۰۲، ما نزل من القرآن فى علی.
***
- ۱-{اِهْدِنا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیم} حمد/۵
عن ابن بُریده فى قوله تعالى {اِهْدِنا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیم} قال: صراط محمد و آله.
عن ابن عباس قال: قال رسول الله لعلىّ بن ابى طالب: انت الطریق الواضح و انت الصراط المستقیم و انت یعسوب الدین.
الکشف و البیان، ثعلبی، ۱/۱۲۰، ذیل همین آیه.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۷۴-۸۵، ح۸۶-۱۰۵، ذیل همین آیه.
ینابیع الموده، قندوزی، ۳/۴۰۲، ح ۴، باب ۹۵٫
فرائد السمطین، حموینی، ۲/۲۵۴، ح ۵۲۳، سمط ۲، باب ۴۸٫
***
- ۲-{و اُولئِکّ هُم المْفلِحُون}
حدّثنا عیسى بن عبد الله بن عبید الله بن عمر بن علىّ بن ابى طالب [قال اخبرنا] ابی، عن ابیه عن جده: عن على قال: [قال] لى سلمان: فلما [أ]طلعت على رسول الله و انا معه الا ضرب بین کتفى فقال: یا سلمان هذا و حزبه [هم] المفلحون.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۸۸-۹۱، ۱۰۷-۱۱۰، ذیل همین آیه.
تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۴۲/۳۳۲، رقم ۴۹۳۳، شرح حال علىّ بن ابى طالب.
***
- {اّقِیمُوا الصّلوهَ و آتُوا الزّکوهَ و ارکَعُوا مَع الرّاکِعینَ}
عن ابى صالح عن ابن عباس فى قوله: «ارکعوا» قال: مما نزل فى القرآن خاصّه فى رسول الله و علىّ بن ابى طالب و اهل بیته من سوره البقره {وَارکَعُوا مَع الرّاکِعِینَ} انها نُزِلَتْ فِى رَسُول الله وَ علىّ بن ابى طالب وَ هُما اَوَّلُ مَنْ صَلّى و رَکَعَ.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۱۱-۱۱۳، ح۱۲۴-۱۲۵، ذیل همین آیه.
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۴۰، ح۱).
مناقب خوارزمی، ص۲۸۰ ح ۲۷۴، اواخر فصل ۱۷٫
مناقب ابن مردویه، ص۲۲۲، ما نزل من القرآن فى علی، سوره البقره.
***
- ۴-{وَ مِن النّاسِ مَنْ یَشْرِى نَفْسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ الله وَ الله رَؤُف ٌبِالعبادِ}
شأن نزول این آیه و مدارک مربوط به آن در همین مجلس خواهد آمد.
- ۵-{الّذِینَ یُنْفِقُونَ اَموالَهُمْ بِاللَّیلِ وَ النَّهارِ سِرّاً وَ عَلانِیَهً… وَ لا هُمْ یَحزَنُونَ} بقره/ ۲۷۴
عن ابى صالح عن ابن عباس فى قوله عزّ و جلّ: {الّذِینَ یُنفِقُونَ اَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرّاً و عَلانِیَهً} قال: نزلت فى علىّ بن ابى طالب لم یکن عنده غیر اربعه دراهم فتصدق بدرهم لیلا و بدرهم نهارا و بدرهم سرّا و بدرهم علانیه فقال له رسول الله: ما حملک على هذه؟ قال: حملنى علیها رجاء ان استوجب على الله الذى وعدنی. فقال: رسول الله: الا ان ذلک لک، فانزل الله الآیه فى ذلک.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۱۴۰-۱۵۰، ح۱۵۵-۱۶۳، ذیل همین آیه.
تفسیر الکبیر، فخر رازی، ۷/۸۳، ذیل همین آیه، المسئله الثانیه.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۳۲، باب ۶۲٫
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانى ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۴۳-۴۴، ح۲).
فرائد السمطین، حموینی، ۱/۳۵۶، ۲۸۲، سمط۱، باب ۶۶٫
اسد الغابه، ابن اثیر، ۴/۲۵، شرح حال علىّ بن ابى طالب.
تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۴۲/۳۵۸، رقم ۴۹۳۳، شرح حال علىّ بن ابى طالب.
مناقب خوارزمی، ص۲۸۱، ح ۲۷۵، فصل ۱۷٫
معجم الکبیر، طبرانی، ۱۱/۸۰، احادیث مجاهد عن ابن عباس.
تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ۱/۲۸۱، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مغازلی، ص۲۸۰، ح ۳۲۵، قوله تعالی: {الّذِینَ یُنفِقُونَ اَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ}.
در المنثور، سیوطی، ۱/۶۴۲، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مردویه، ص۲۲۴، ح ۳۱۶-۳۱۹، ما نزل من القرآن فى علی، سوره البقره.
***
- ۶-{فَمَنْ حاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعدِ ما جائَکَ مِن الْعِلمِ فَقُلْ تَعالَوا نَدعُ اَبنائَنا وَ اَبنائَکُم وَ نِسائَنا وَ نِسائَکُم وَ اَنْفُسَنا وَ اَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَعْنَهَ الله عَلیٰ الْکاذِبینَ} آل عمران/
***
- ۷-{وَ اعْتَصِمُوا بِحَبلِِِ اللهِ جَمیعاً}
حدثنا ابو حفص الصائغ عن جعفر بن محمد فى قوله تعالى {وَ اعْتَصِمُوا بِحَبلِِ اللهِِ} قال: نحن: حبل الله.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۱۶۸-۱۷۰، ح۱۷۷-۱۸۱، ذیل همین آیه.
الکشف و البیان، ثعلبی، ۳/۱۶۳، ذیل همین آیه.
صواعق المحرقه، ابن حجر مکی، ص۱۵۱، باب ۱۱، فصل ۱ الآیه الخامسه.
نور الابصار، شبلنجی، ص۲۲۶، باب ۲٫
رشفه الصادی، علوى حضرمی، ص۵۶، باب ۱، آیه ۶٫
***
- ۸-{اَطِیعُوا اللهَ وَ اَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِى الامرِ مِنکُم} نساء/۵۹
این آیه در مجلس دهم بررسى خواهد شد.
- ۹-{اَلْیَومَ اَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَیْکُم نِعْمَتِى وَ رَضِیتُ لَکُمْ الْاِسلامَ دِیناّ}
شأن نزول این ایه و مدارک مربوط به آن در مجلس هشتم خواهد بود.
- {اِنَّما وَلِیُّکُمُ الله وَ رَسُولُه وَ الَّذِینَ آمَنُوا یُقِیمُونَ الصَّلوهَ وَ یُؤتُونَ الزَّکوهَ وَ هُمْ راکِعُونَ} مائده/۵۵
شأن نزول این آیه و مدارک مربوط به آن در همین مجلس خواهد آمد.
***
- {یا ایُّها الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلیکَ مِنْ رَبِّکَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ الله یَعْصِمُکَ مِن النّاسِ}
شأن نزول این آیه و مدارک مربوط به آن در مجلس هشتم خواهد آمد.
- {هُوَ الَّذِى اَیَّدَکَ بِنَصْرِهِ وَ بِالْمُؤمِنِینَ}
عن ابى صالح عن ابى هریره قال: قال رسول الله رأیت لیله اسرى بى الى السماء على العرش مکتوباً: لا الله الا انا وحدى لا شریک لى و محمد عبدى و رسولى ایدته بعلى و فلذلک قوله: {هُوَ الَّذِى اَیَّدَکَ }
شواهد التنزیل، حاکم حسکانى ۱/۲۹۲-۳۰۰، ح۲۹۹-۳۰۴، ذیل همین آیه.
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۸۹ح۱۷)
تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۴۲/۳۳۶، رقم۴۹۳۳، شرح حال علىّ بن ابى طالب.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۳۴، باب ۶۲٫
در المنثور، سیوطی، ۳/۳۶۱، ذیل همین آیه.
ذخائر العقبی، محب الدین طبری، ص۶۹، قسم ۱٫ باب فضائل علی، ذکر تأیید الله عزوجل نبیه بعلی.
الریاض النضره، محب الدین طبری، ۳/۱۳۱، باب ۴، فصل ۶، ذکر اختصاصه بتأیید الله نبیه به.
تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، ۱۱/۱۷۳، رقم ۵۸۷۶، شرح حال عیسى بن محمد ابو موسی.
کنز العمال، متقى هندی، ۱۱/ ۶۲۴، ح ۳۳۰۴۰-۳۳۰۴۲، کتاب الفضائل، باب ۳، فصل ۳، فضائل علی
فرائد السمطین، حموینی، ۱/۲۳۵-۲۳۷، ح ۱۸۳-۱۸۵، سمط ۱، باب ۴۶٫
***
- {یا اَیُّها النَّبِى حَسْبُکَ الله وَ مَن اتَّبّعَکَ مِن الْمُؤمِنِینَ} انفال/ ۶۴
عن جعفر بن محمد عن ابیه [فى قوله تعالی]: {یا اَیُّها النَّبِى حَسْبُکَ الله وَ مَن اتَّبّعَکَ مِن الْمُؤمِنِینَ} قال: نزلت فى علىّ بن ابى طالب.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۳۰۱، ح۳۰۶، ذیل همین آیه
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۱۰۶-۱۰۷، ح۲۶-۲۸).
***
- {و اَذانٌ مِن الله وَ رَسُولِه الى النّاسِ یَومَ الْحَجِّ الْاَکْبَرِ اَنَّ الله بَریءٌ مِن الْمُشرِکِینَ وَ رَسُولُه}
عن حکیم بن جبیر عن على بن الحسین قال: اِنَّ لِعَلى اسماءٌ فِى کِتابِ الله لا یعْلَمُهُ النّاسُ. قلت: و ما هو؟ قال: {و اَذانٌ مِن الله وَ رَسُولِه} على والله هُو الأذانُ یومَ الحجِّ الاکبَر.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۳۰۳، ح ۳۰۷، ذیل همین آیه.
***
- {یا ایُّها الَّذِینَ آمنُوا اتَّقُوا الله وَ کُونُوا مَع الصّادِقِینَ} توبه/ ۱۱۹
احادیث ذیل این آیه و منابع مربوط به آن در مجلس هشتم بررسى خواهد شد.
***
{ قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمّا یَجْمَعُونَ } یونس/۵۸
عن ابى صالح، عن ابن عباس فى قوله تعالى {قُلْ بِفَضْلِ اللهِ وَ بِرَحْمَتِهِ} قال: بفضل الله: النبى برحمته: علی.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۳۵۲، ح ۳۶۵، ذیل همین آیه.
تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، ۵/۱۵، رقم ۲۳۶۵، شرح حال احمد بن محمد ابوالعباس بن عقده.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۳۷، باب۶۲٫
***
- {یُؤتِ کُلَّ ذِى فَضلٍ فَضْلَهُ} هود/۳
عن جعفر بن محمد فى قوله تعالی: {یُؤتِ کُلَّ ذِى فَضلٍ فَضْلَهُ} قال: قال الباقر هو علىّ بن ابى طالب.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۳۵۵، ح۳۶۷، ذیل همین حدیث.
- {أ فَمَنْ کانَ عَلى بَیِّنَهٍ مِن رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنهُ} هود/ ۱۷
عن ابان بن تغلب عن المنهال بن عمرو، عن عباد بن عبد الله عن علی فى قوله تعالی: {أ فَمَنْ کانَ عَلى بَیِّنَهٍ مِن رَبِّهِ } قال: هو رسول الله و {یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنهُ} قال: و انا الشاهد منه.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۳۵۹-۳۶۹، ح ۳۷۲-۳۸۷، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مغازلی، ص۲۷۰، ح ۳۱۸، قوله تعالی: {أ فَمَنْ کانَ عَلى بَیِّنَهٍ مِن رَبِّهِ… }
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانى ذیل همین آیه. (با استفاده از النور المشتعل، ص۱۰۶-۱۰۷، ح۲۶-۲۷).
مناقب ابن مردویه، ص۲۶۱-۲۶۳، ح۳۹۶-۴۰۰، ما نزل من القرآن فى علی، سوره الهود.
الدر المنثور، سیوطی، ۳/۵۸۶، ذیل همین آیه.
الکشف و البیان، ثعلبی، ۵/۱۶۲، ذیل همین آیه.
فرائد السمطین، حموینی، ۱/۳۳۸، ح۲۶۰، سمط۱، باب ۶۳٫
روح المعانی، آلوسی، ۶/۲۲۹، ذیل همین آیه.
جامع البیان، طبری، ۷/۲۲، ح۱۳۹۴۶، ذیل همین آیه.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۶۵، باب۶۲٫
***
- { قلْ هذِهِ سَبیلى أَدْعُوا إِلَى الله عَلى بَصیرَهٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنى} یوسف/۱۰۸
عن نجم، عن ابى جعفر قال: سألته عن قول الله تعالی: { قلْ هذِهِ سَبیلى أَدْعُوا إِلَى الله عَلى بَصیرَهٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنى } قال: >من اتبعنی< علىّ بن ابى طالب.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۳۲۷-۳۷۴، ح ۳۹۰-۳۹۴، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مردویه، ص۲۶۴، ح۴۰۱-۴۰۲، ما نزل من القرآن فى علی، سوره یوسف
- ۱۹-{إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ} رعد/۷
عن سعید بن جُبیر عن ابن عباس قال: لاما نزلت {إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ} قال رسول الله: انا المنذر و على الهادى من بعدى و ضرب بیده الى صدر على فقال: «انت الهادى بعدى یا علیٍّ، بک یهتدى المهتدون.»
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۳۸۱-۳۹۵، ح ۳۹۸-۴۱۶، ذیل همین آیه.
حسکانى این حدیث را به طرق و الفاظ گوناگون نقل کرده است.
جامع البیان، طبری، ۸/۱۴۲، ح ۱۵۳۱۳، ذیل همین آیه.
فرائد السمطین، حموینی، ۱/۱۴۸ح۱۱۲، سمط۱، باب ۳۰٫
الدر المنثور، سیوطی، ۴/۸۷، ذیل همین آیه.
روح البیان، آلوسی، ۴/۳۴۶، ذیل همین آیه.
تفسیر کبیر، فخر رازی، ۱۹/۱۴ ذیل همین آیه.
مناقب ابن مردویه، ص۲۶۵-۲۶۶، ح۴۰۵-۴۰۹، ما نزل من القرآن فى علی، سوره الرعد.
- {قُلْ کَفى بِالله شَهیدًا بَیْنى وَبَیْنَکُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ} رعد/ ۴۳
حدثنا مندل بن على عن اسماعیل بن سلیمان عن ابى عمر زاذان عن ابى الحنفیه فى قوله تعالی: {مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ} قال: هو علىّ بن ابى طالب.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۴۰۰-۴۰۵ ح۴۲۲-۴۲۷، ذیل همین آیه.
حسکانى این حدیث را به اسناد و طرق گوناگون نقل کرده است.
مناقب ابن مردویه، ص۲۶۸، ح۴۱۵-۴۱۶، ما نزل من القرآن فی علی سوره الرعد.
مناقب ابن مغازلی، ص۳۱۳، -۳۱۴، ح ۳۵۸، باب قوله تعالى انما ولیکم الله و رسوله.
الجامع لاحکام القرآن القرطبی، ۹/۳۳۶، ذیل همین آیه.
الکشف و البیان، ثعلبی، ۵/۳۰۳، ذیل همین آیه.
- {فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعینَ} حجر/۹۲
عن سفیان عن السدى فى قوله تعالى {فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعینَ} قال: عن ولایه علی، ثم قال: {عَمّا کانُوا یَعْمَلُونَ} فیما امرهم به و ما نهاهم عنه و عن اعمالهم فى الدنیا.
عن سفیان عن السّدى عن الحارث قال: سألت علیا من هذه الآیه {فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعینَ} قال: معن ولایه علی. ثم قال: {عَمّا کانُوا یَعملونَ} فیما امرهم به و نهاهم عنه، و عن اعمالهم فى الدنیا، ثم قال: {فَاصدَعْ ِِبما تُؤمَرُ} قال السدى: قال ابو صالح قال ابن عباس: امره الله ان یظهر القرآن و ان یظهر اهل بیته کما اظهر القرآن.
***
- {و ما ارسلنا من قبلک الا رجالا نوحى الیهم فسألو ا اهل اللذکر ان کنتم لا تعلمون}
عن السدى عن الحارث فى قوله تعالى {فوربک لنسألنهم اجمعین} فقال: و الله انا لنحن اهل الذکر، نحن اهل العلم و نحن اهل العلم و نحن معدن التأویل و لقد سمعت رسول الله یقول: انا مدینه العلم و على بابها، فمن اراد العلم فلیأته من بابه.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۴۲۳، ح ۴۵۹-۴۶۶، ذیل همین آیه
الکشف و البیان ثعلبی، ۶/۲۷۰، ذیل همین آیه.
جامع البیان، طبری، ۱۰/۸، ح ۱۸۴۷۲، ذیل همین آیه.
الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ۱۱/۲۷۲، ذیل همین آیه.
***
- {و آتِ ذا القُربى حَقَّهُ وَ المِْسکِینَ وَ ابنِ السَّبِیلَ و لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً}
عن عطیه العوفى عن ابى سعید الخدرى قال: لما نزلت على رسول الله {و آتِ ذا القربى حقَّه} دعا فاطمه فاعطاها فدکا و العوالى و قال: هذا قسم قسمه الله لک و لعقبک.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۴۴۱، ح ۴۷۲، ذیل همین آیه.
مقتل الحسین، خوارزمی، ص۱۱۳، ح۵۲، فصل ۵، فضائل فاطمه الزهراء
الکشف و البیان، ثعلبی، ۶/۹۵، ذیل همین آیه.
ثعلبى این حدیث را نقل کرده است:
روى السدى عن الدیلمی، قال: قال على بن حسین لرجل من اهل الشام: أقرأت القرآن؟ قال: نعم، قال افما قرأت فى بنى اسرائیل {و آت ذى القربى حقه} قال: انکم القرابه الذین امر الله ان یؤتى حقه؟ قال: نعم.
جامع البیان، طبری، ۹/۹۲؛ ح۱۶۷۸۹، ذیل همین آیه.
در المنثور، سیوطی، ۴/۳۱۸، ذیل همین آیه.
***
- {اِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتَ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحمنُ وُدّاً} مریم/۹۶
عن ابى اسحاق السبیعی، عن البراء بن عازب قال: قال رسول الله لعلىّ بن ابى طالب: یا علیُّ! قل: اللهم اجعل لى عندک عهدا و اجعل لى فى صدور المؤمنین مودَّه، فانزل الله: {اِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتَ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحمنُ وُدّاً} قال: نزلت فى علی.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۴۶۴، ح ۴۹۰، ذیل همین آیه
ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهان، ذیل همین آیه، (با استفاده از النور المشتعل، ص۱۳۰، ح۳۴٫)
فرائد السمطین، حمونیی، ۱/۸۰، ح۵۰-۵۱، سمط۱، باب ۱۴٫
مناقب ابن مغازلی، ص۳۲۷، ح ۳۷۴، قوله تعالی: {اِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتَ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحمنُ وُدّاً}.
مناقب ابن مردویه، ص۲۷۵-۲۷۶، ح ۴۲۷-۴۳۰، ما نزل من القرآن فى علیّ، سوره مریم.
ریاض النضره، محمد الدین طبری، ۳/۱۷۹، باب ۴، فصل ۶، ذکر اختصاصه بما نزل فیه من الآیه.
صواعق المحرقه، ابن حجر مکی، ص۱۷۲، باب ۱۱، فصل ۱ مقصد۲٫
الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ۱۱/۱۶۱، ذیل همین آیه.
نور الابصار، شبلنجی، ص۲۲۶، باب۲٫
ذخائر العقبی، محب الدین طبری، ص۸۹، قسم ۱، باب فضائل علی، ذکر ما نزل فیه من الآیه.
مناقب خوارزمی، ص۲۷۸، ح ۲۶۸، فصل۱۷٫
در المنثور، سیوطی، ۴/۵۱۲، ذیل همین آیه.
فتح القدیر، شوکانی؛ ۳/۳۵۴، ذیل همین آیه.
روح المعانی، آلوسی، ۸/۴۵۸، ذیل همین آیه.
تذکره الخواص، سبط ابن جوزی، ص۲۶، باب ۲٫
کشاف زمخشری، ۳/۴۵، شایان ذکر است که زمخشرى بعد از نقل حدیثى که نزول آیه را در شأن امیر المؤمنین میداند این حدیث را نقل میکند که تحریف در آن کاملا مشهود است:
و عن رسول الله یقول الله عزوجل: یا جبرئیل قد احببت فلانا فاحبَّه، فیجبّه جبرئیل ثم ینادى فى اهل السماء ان الله قد احب فلانا فأحِبّوه، فیحبّه اهل السماء ثم یضع له المحبَّه فى اهل الارض.
در این حدیث کلمه علیّاً به فلاناً تبدیل شده است. و این بارزترین نشانه تعصب و جهالت است که راوى یا مؤلف یا ناشر انجام داده است.
***
- {وَ اِنِّى لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهتَدیٰ} طه/۸۲
حدثنا شملال بن اسحاق عن جابر الجعفى عن ابى جعفر فى قوله تعالى: {ثم اهتدی} قال: الى ولایتنا اهل البیت.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۴۹۱-۴۹۴، ح ۵۱۸-۵۲۲، ذیل همین آیه.
حسکانى این حدیث را به الفاظ و طرق گوناگون نقل کرده است.
ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۱۴۲، ح۳۸).
***
- {وَ اِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالآخِرَهِ عَن الصِّراطِ لَناکِبُونَ} مؤمنون/۷۴
حدثنا الحسین بن علوان، عن سعد، عن اصبغ عن علی فى قوله تعالی: {وَ اِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالآخِرَهِ عَن الصِّراطِ لَناکِبُونَ} قال: عن ولایتی.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱۵۲۴، ح۵۵۷-۵۵۸، ذیل همین آیه.
فرائد السمطین، حموینی، ۲/۳۰۰، ح ۵۵۶، سمط۲، باب ۶۱٫
مناقب ابن مردویه، ص۲۸۳، ح۴۴۵-۴۴۶، ما نزل من القرآن فی علی سوره المؤمنین.
ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه، (بااستفاده از النور المشتعل، ص۱۴۹، ح۴۰).
***
- ۲۷-{قُلْ رَبِّ اِمّا تُرِیَنِّى ما یُوعَدُونَ. رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِى فِى الْقوَمِ الظّالِمِینَ. وَ اِنّا عَلى اَنْ نُرِیَکَ ما نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ} مؤمنون/۹۳-۹۵
حدثنى ابو صالح قال: حدثنى عبد الله بن عباس و جابر بن عبد الله انهما سمعٰا رسول الله یقول فى حجّه الوداع و هو بمنی: لا ترجعوا بعدى کفاراً یضرب بعضکم رقاب بعض و ایم الله لئن فعلتموها لتعرفنى فى کتیبه یضاربونکم.
فغمز [جبرئیل] من خلفه منکبه الا یسر فالتفت فقال: او على او على فنزلت هذا الآیه: {قُلْ رَبِّ اِمّا تُرِیَنِّى ما یُوعَدُونَ. – الى قوله– لَقادِرُونَ}
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۵۲۶-۵۲۹، ح ۵۵۹-۵۶۳، ذیل همین آیه.
المستدرک على الصحیحین، حاکم نیشابوری، ۳/۱۳۶، ح ۴۶۳۶، کتاب معرفه الصحابه، باب مناق علی، ذکر اسلام امیر المؤمنین. حاکم حدیث را به این گونه نقل کرده است:
عن ابن عباس ان النبى قال فى خطبها فى حجه الوداع: لَاَقْتُلَنَّ العَمالِقَهَ فِى کَتِیبَهٍ فَقالَ لَهُ جَبرئِیلُ اَو عَلى قال: اَو علىّ بن ابى طالب.
***
{فى بُیُوتٍ أَذِنَ الله أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فیها بِالْغُدُوِّ وَ اْلآصالِ رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ الله وَ إِقامِ الصَّلاهِ وَ إیتاءِ الزَّکاهِ یَخافُونَ یَوْمًا تَتَقَلَّبُ فیهِ الْقُلُوبُ وَ اْلأَبْصارُ} نور/۳۶
عن انس بن مالک و عن بریده قالا: قرأ رسول الله هذه الآیه: {فى بُیُوتٍ أَذِنَ الله أَنْ تُرْفَعَ – الى قوله ـ وَ اْلأَبْصارُ} فقام رجل فقال: اى بیوت هذه یا رسول الله؟ فقال: بیوت الأنبیاء فقام الیه ابوبکر، فقال:یا رسول الله هذا البیت منها لبیت على و فاطمهَ؟ قال: نعم من افضَلِها.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۵۳۲-۵۳۴، ح ۵۶۶-۵۶۸، ذیل همین آیه.
حسکانى این حدیث را به الفاظ و طرق گوناگون نقل کرده است.
الکشف و البیان، ثعلبی، ۷/۱۰۷، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مردویه، ص۲۸۴، ح۴۴۷، سوره النور.
در المنثور، سیوطی، ۵/۹۱، ذیل همین آیه.
روح المعانی، آلوسی، ۹/۳۶۷، ذیل همین آیه. این حدیث را با اندک تفاوت در الفاظ نقل کردهاند.
***
- {وَ هُوَ الَّذى خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا} فرقان/ ۵۴
قال: حدثنا ابو قتیبه التیمى قال: سمعت ابن سیرین یقول: {فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا} قال: هو علىّ بن ابى طالب.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱۱/۵۳۸، ح۵۷۴، ذیل همین آیه.
الکشف و البیان، ۷/۱۴۲، ذیل همین آیه ثعلبى حدیث را اینگونه نقل کرده است:
حدثنا ابو قتیبه التیمى قال: سمعت ابن سیرین یقول: فى قول الله سبحانه و تعالی: {وَ هُوَ الَّذى خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَ صِهْرًا} قال: نزلت فى النبى و علىّ بن ابى طالب زوّج فاطمه علیّاً و هو ابن عمّه و زوّج ابنته فکان نسباً و صِهراً.
الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ۱۳/۶۱، ذیل همین آیه.
البحر المحیط، ابى حیان اندلسی، ۶/۴۶۴، ذیل همین آیه این حدیث را به الفاظى مشابه نقل کردهاند.
***
- ۲۹-{مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ خَیْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یَوْمَئِذٍ آمِنُونَ* وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیِّئَهِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِى النّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} نمل/۸۹-۹۰
حدثنا محمد بن زید، عن ابیه قال: سمعت ابا جعفر یقول: دخل ابو عبد الله الجدلى على امیر المؤمنین فقال له یا [ابا] عبد الله الا اخبرک بقول الله تعالی: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَهِ – الى قوله–ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } قال: بلى جعلت فداک. قال الحسنه حبُّنا اهل البیت و السیّئه بغضنا، ثم قرأ الآیه.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۵۴۸-۵۵۴، ح ۵۸۱-۵۸۸، ذیل همین آیه.
حسکانى این حدیث را به الفاظ و طرق گوناگون نقل کرده است.
مناقب این حدیث را به طور اختصار نقل کرده است.
الکشف و البیان، ثعلبی، ۷/۲۳۰؛ ذیل همین آیه. ثعلبى حدیث را این گونه نقل کرده است:
عن ابى عبد الله الهذلى قال: دخلت على علىّ بن ابى طالب فقال: یا ابا عبد الله الا انبئک بالحسنه التى من جاء بها ادخله الله الجنه و السیئه التى من جاء بها اکبّه الله فى النار و لم یقبل معها عمل؟ قلت: بلی. قال: الحسنه حبنا و السیئه بغضنا.
فرائد السمطین، حموینی، ۲/۲۹۷-۲۹۸، ح ۵۵۴، سمط ۲ باب ۶۱٫ حموینى حدیث را همانند ثعلبى نقل کرده است.
ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه ـ ( با استفاده از النور المشتعل، ص۱۶۰-۱۶۱، ح۴۳). ابو نعیم نیز حدیث را با اضافاتى همانند ثعلبى نقل کرده است.
***
- {الم أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ} عنکبوت /۲
عن عبید الله بن الحسین عن ابیه عن جدّه، عن الحسین بن على عن علی قال: لما نزلت {الم احسب الناس} الآیه، قلت: یا رسول الله ما هذه الفتنه؟ قال: یا على انک مبتلى و مبتلى بک.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۵۶۵، ج ۶۰۲، ذیل همین آیه
مناقب ابن مردویه، ص۲۹۶، ح ۴۶۳-۴۶۴، ما نزل من القرآن فى علیّ، سوره العنکبوت.
- {أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِنًا کَمَنْ کانَ فاسِقًا لا یَسْتَوُونَ} سجده/ ۱۸
عن سعید بن جبیر عن ابن عباس قال الولید بن عقبه لعلی انا احد منک سنانا و ابسط منک لسانا و املأ للکتیبه منک، فقال علی: اسکت فانما انت فاسق، فنزلت: { أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِنًا کَمَنْ کانَ فاسِقًا لا یَسْتَوُونَ} قال: یعنى بالمؤمن على و بالفاسق الولید بن عقبه.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۱/۵۷۲/۵۸۲، ح ۶۱۰-۶۲۳٫ حسکانى این حدیث را به طرق و الفاظ گوناگون نقل کرده است.
شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، ۱۷/۲۳۸، نامه ۶۲، (و من کتاب له الى اهل مصر من مالک الاشتر لما ولاه امارتها).
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۱۶۴، ح۴۴).
تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۶۳/۲۳۵؛ رقم۸۰۳۳، شرح کال ولید بن عقبه بن ابى معیط.
جامع البیان، طبری، ۱۱/۱۲۹، ح ۲۱۵۳۲؛ ذیل همین آیه.
در المنثور، سیوطی، ۵/۴۳۱، ذیل همین آیه.
مناقب خوارزمی، ص۲۷۹، ۲۷۱، باب ۱۷٫
الکشاف، زمخشری، ۳/۴۹۹، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مردویه، ص۲۹۷، ح ۴۶۵-۴۶۸، ما نزل من القرآن فى علی، سوره السجده.
فتح القدیر، شوکنی، ۴/۲۵۵، ذیل همین آیه.
الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ۱۴/۱۰۵، ذیل همین آیه.
***
- {و کَفى الله الْمُؤمِنینَ القِتالَ} احزاب/۲۵
عن سفیان الثورى عن زبید، عن مرّه، عن عبد الله انه کان یقرأ {و کَفى الله الْمُؤمِنینَ القِتالَ} بعلىّ بن ابى طالب.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۱۷۷، ح ۶۲۹-۶۳۶، ذیل همین آیه.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۳۴، باب ۶۲٫
ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۱۷۱-۱۷۴، ح۴۵).
مناقب ابن مردویه، ص۳۰۰، ح ۴۷۳-۴۷۴، ما نزل من القرآن فى علی، سوره الاحزاب.
درالمنثور، سیوطی، ۵/۳۶۸، ذیل همین آیه.
روح المعانی، آلوسی، ۱۱/۱۷۱، ذیل همین آیه.
ینابیع الموده، قندوزی، ۱/۲۸۱، ح ۱باب ۲۳٫
***
- {إِنَّما یُریدُ الله لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیرًا} احزاب/۳۳
احادیث ذیل این آیه و منابع مربوط به آن در مجلس هشتم خواهد آمد.
***
- {إِنَّ الَّذینَ یُؤْذُونَ الله وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ الله فِى الدُّنْیا وَ اْلآخِرَهِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذابًا مُهینًا (۵۷) وَ الَّذینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتانًا وَ إِثْمًا مُبینًا} احزاب/ ۵۷-۵۸
حدثنا اسحاق بن ابراهیم التغلبى عن مقاتل بن سلیمان البلخى بتفسیره و فیه: {إِنَّ الَّذینَ یُؤْذُونَ الله وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ الله فِى الدُّنْیا وَ اْلآخِرَهِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذابًا مُهینًا (۵۷) وَ الَّذینَ یُؤْذُونَ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمُؤْمِناتِ بِغَیْرِ مَا اکْتَسَبُوا ـ یعنى بغیر جرم ـ فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتانًا ـ و هو ما لم یکن ـ وَ إِثْمًا مُبینًا} یعنى بیناً یقال: نزلت فى علىّ بن ابى طالب و ذلک ان نفرا من المنافقین کانوا نؤذونه و یکذبون علیه.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۱۴۱، ح ۷۷۵، ذیل همین آیه.
ما نزل من القرآن فی علی ابو نعیم اصفهانى ( با استفاده از النور المشتعل، ص۱۸۸-۱۸۹، ح ۵۲٫
مناقب ابن مردویه، ص۳۱۰، ح ۵۰۹، ما نزل من القرآن فى علیّ، سوره الاحزاب.
زاد المسیر، ابن الجوزی، ۶/۲۱۵، ذیل همین آیه.
معالم التنزیل، بغوی، ۳/۵۴۳، ذیل همین آیه.
المستدرک على الصحیحین، حاکم نیشابوری، ۳/۱۳۱، ح ۴۶۱۸، کتاب معرفه الصحابه، باب مناقب علىّ بن ابى طالب.
***
- {و قِفُوهُم اِنَّهُم مَسؤُلوُنَ} صافات/ ۲۴
عن ابى سعید الخدرى عن النبى فى قوله تعالى {و قِفُوهُم اِنَّهُم مَسؤُلوُنَ} قال: عن ولایه علىّ بن ابى طالب.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۱۶۰، ح ۷۸۵-۷۹۰، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مردویه، ص۳۱۲، ح۵۱۲-۵۱۳، ما نزل من القرآن فى علیّ، سوره الصافات.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۴۷، باب ۶۲٫
تذکره الخواص، سبط ابن جوزی، ص۲۶، باب ۲٫
مناقب خوارزمی، ص۲۷۵، ح۲۵۶، باب ۱۷٫
صواعق المحرقه، ابن حجر مکی، ص۱۴۹، باب ۱۱، فصل ۱، آیه ۴٫
نظم درر السمطین، زرندی، ص۱۰۹، سمط۱، قسم۲٫
ینابیع الموده، قندوزی، ۱/۳۳۸، ح ۲۱، باب ۳۷٫
***
- {سَلامٌ عَلى إِلْیاسینَ} صافات/۱۳۰
عن مُجاهد عن ابن عباس فى قوله تعالى {سَلامٌ عَلى إِلْیاسینَ} قال: هم آل محمد و [ابو القاسم] الفارسى نحن هم آل محمد.
و قال الحارثی: على آل محمد.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۱۶۵/۱۶۹، ح ۷۹۱-۷۹۷، ذیل همین آیه.
ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه. (بااستفاده از النور المشتعل، ص۲۰۰-۲۰۲، ح ۵۵)
مناقب ابن مردویه، ص۳۱۲-۳۱۳، ح۵۱۴-۵۱۵، ما نزل من القرآن فى علیّ، سوره الصافات.
صواعق المحرقه، ابن حجر مکی، ص۱۴۸، باب ۱۱، فصل ۱ آیه ۳٫
رشفه الصادی، علوى حضرمی، ص۵۶، باب ۱، آیه ۵٫
روح المعانی، آلوسی، ۱۲/۱۳۵، ذیل همین آیه.
تفسیر الکبیر، فخر رازی، ۲۶/۱۶۲، ذیل همین آیه.
تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ۴/۲۱، ذیل همین آیه.
در المنثور، سیوطی، ۵/۵۳۹، ذیل همین آیه.
الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ۱۵/۱۱۹ ذیل همین آیه.
***
- { وَ الَّذى جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ} زمر/۳۳
حدثنا على بن القاسم عن عبد الوهاب بن مجاهد عن ابیه فى قول الله تعالی: { وَ الَّذى جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ } قال: الذى جاء بالصدق رسول الله و الذى صدق به على.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۱۷۸-۱۸۱، ح ۸۱۰، ۸۱۴، ذیل همین آیه.
تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۴۲/۳۵۹، رقم ۴۹۳۳، شرح حال علىّ بن ابى طالب.
مناقب ابن مغازلی، ص۲۶۹-۲۷۰، ح ۳۱۷، قوله تعالی: { وَ الَّذى جاءَ بِالصِّدْقِ }
ما نزل من القران فى علیّ، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه ( بااستفاده از النور المشتعل، ص۲۰۴-۲۰۵، ح ۵۶).
در المنثور، سیوطی، ۵/۶۱۵، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مردویه، ص۳۱۴-۳۱۵، ح ۵۱۸-۵۲۰، ما نزل من القرآن فی علی سوره الزمر.
روح المعانی، آلوسی، ۱۲/۲۵۹، ذیل همین آیه.
بحر المحیط، ابى حیان، ۷/۴۱۲، ذیل همین آیه.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۳۳، ذیل همین آیه.
فتح القدیر، شوکانی، ۴/۴۶۳، ذیل همین آیه.
***
- {الَّذینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ…} غافر/۷-۸
عن ابى حرب بن ابى الأسود دالدوئلى عن ابیه قال: قال علیّ: لقد مکثت الملائکه سنین و اشهرا لا یستغفرون الا لرسول الله ولی، و فینا نزلت هاتان الآیتان {الَّذینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ ـ الى قوله ـ العَزِیزِ الْحَکِیم}
شواهد التنزیل، حاکم الحسکانی، ۲/۱۸۲-۱۸۳٫ ح ۸۱۶-۸۱۷، ذیل همین آیه
***
- { قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّهَ فِى الْقُرْبى} شورى/۲۳
احادیث ذیل این آیه و منابع مربوط به آن در مجلس پنجم گذشت.
***
- { وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَهً نَزِدْ لَهُ فیها حُسْنًا} شوری/۲۳
حدثنا الحکم بن ظهیر عن السدى { وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَهً} قال الموده لآل محمد.
قلت: هکذا قال اسحاق. و رواه غیره عن الحکم برفعه الى ابن عباس: الموده لآل محمد
شواهدالتنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۲۱۲ـ ۲۱۵، ح ۸۴۵ ـ۸۵۰، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مغازلی، ص۳۱۶، ح۳۶۰، قوله تعالی: {و من یقترف حسنه…}
الکشف و البیان، ثعلبی، ۸/۳۱۴، ذیل همین آیه.
صواعق المحرقه، ابن حجر مکی، ص۱۷۰، باب ۱۱، فصل۱٫ آیه ۱۴٫
در المنثور، سیوطی، ۵/۷۰۱، ذیل همین آیه.
***
- {فَإِمّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ… وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ} زخرف/ ۱۴
حدثنا ابى محمد بن على الباقر عن جابر بن عبد الله الانصارى قال: انى لادناهم من رسول الله فى حجّه الوداع ب«منی» حین قال: لا الفینکم ترجعون بعدى کفّاراً یضرب بعضکم رقاب بعض، و ایم الله لئن فعلتموها لتعرفنَّنى فى الکتیبه التى تضاربکم. ثم التفت الى خلفه فقال: او على او على – ثلاثاًـ فرأینا انّ جبرئیل غمزه و انزل الله على اثر ذلک: {فَإِمّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ} بعلىّ بن ابى طالب – فاستمسکت بالذى اوحى الیک من امر على انک على صراط مستقیم، و ان علیّاً لعلم للساعه و انه لذکر لک و لقومک و سوف تسألون عن محبه علىّ بن ابى طالب.
شواهدالتنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۲۱۶-۲۲۰، ح۸۵۱-۸۵۵، ذیل همین آیه.
ما نزل من القرآن فی علی ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه. (با استفاده از النور المشتعل، ص۲۱۶، ح ۵۸).
مناقب ابن مردویه، ص۳۱۸، ح ۵۲۶-۵۲۸، ما نزل من القرآن فى علیّ، ذیل سوره زخرف.
غرائب القرآن، فاضل نیشابوری، ذیل همین آیه (بهامش تفسیر طبری، ۲۵/۶۵).
ینابیع الموده، قندوزی، ۱/۲۹۳، ح ۱، باب ۲۶٫
در المنثور، سیوطی، ۵/۷۲۵، ذیل همین آیه.
***
- { وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ } زخرف/۵۷
حدثنا عیسى بن عبد الله قال حدثنى ابی، عن ابیه عن جده عن علی قال: کان رسول الله فى خلقه من قریش فاطلعت علهیم فقال لى رسول الله: ما شبهک فى هذه الامّه الا عیسى بن مریم فى امته، احبه قوم فأفرطوا فیه حتى وضعوه حیث لم یکن. فتضاحکوا فتغامزوا و قالوا: شبه ابن عمه بعیسى بن مریم. قال: فنزلت: { وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّونَ} عن عبد الرحمن بن ابى نعیم، قال: قال لى علی: فى نزلت { وَ لَمّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ}.
شواهدالتنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۲۲۶ـ ۲۳۵، ح ۸۵۹ ـ۸۷۰، ذیل همین آیه.
مسند ابو یعلی، ۱/۳۷، ح ۲۷۴، من مسند علی، رقم ۵۳۴٫
کنز العمال، متقى هندی، ۲/۵۰۰ ـ۵۰۱، ح ۴۵۹۶ ـ۴۵۹۷، کتاب الأذکار باب فى القرآن، سوره الزخرف.
ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه با استفاده از النور المشتعل، ص۲۲۰ـ۲۲۳، ح۵۹ ـ۶۰).
مناقب خوارزمی، ص۳۲۵، ح ۳۳۳، فصل ۱۹٫
مناقب ابن مردویه، ص۳۱۹، ح ۵۲۹ ـ۵۳۰، ما نزل من القرآن فى علیّ، سوره زخرفت.
نظم درر السمطین، زرندی، ص۹۲، سمط ۱، قسم ۲، ذکر ما نزل من القرآن فى علیّ.
***
- {وَلَتَعْرِفَنَّهُم فِى لَحْنِ الْقَولِ} محمد/۳۰
عن ابى هارون العبدی، عن ابى سعید الخدرى فى قوله عز وجل{وَلَتَعْرِفَنَّهُم فِى لَحْنِ الْقَولِ} قال: ببغضهم علىّ بن ابى طالب.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۲۴۸ـ۲۵۰، ح ۸۸۳ ـ ۸۸۵، ذیل همین آیه.
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۲۲۷، ح۶۱)
مناقب ابن مغازلی، ص۳۱۵، ح ۳۵۹، ۰
در المنثور، سیوطی، ۶/۵۴، ذیل همین آیه.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۳۵، باب۶۲٫
مناقب ابن مدرویه، ص۳۲۰، ح۵۳۲، ما نزل من القرآن فى علیّ، سوره محمد.
***
- {مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله وَ الَّذینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَى الْکُفّارِ… مِنْهُمْ مَغْفِرَهً وَ أَجْرًا عَظیمًا} فتح/۲۹
عن سعید بن جبیر عن ابن عباس انه سئل عن قول الله تعالی: { وَعَدَ الله الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ} قال: سئل قوم النبى فقالوا: فیمن نزلت هذه الآیه یا نبى الله؟ قال: اذا کان یوم القیامه عقد لواء من نور ابیض فینادى مناد لیقیم سید المؤمنین و معه الذین آمنوا بعد بعث محمد فیقوم علىّ بن ابى طالب، فیعطى اللواء من النور الابیض بیده، تحته جمیع السابقین الاولین من المهاجرین و الانصار لا یخالطهم غیرهم حتى یجلس على منبر من نور رب العزه و یعرض الجمیع علیه رجلا رجلا فیعطى اجره و نوره، فاذا اتى على آخرهم قیل لهم: قد عرفتم منازلکم من الجنه، ان ربکم تعالى یقول لکم: عندى مغفره و اجر عظیم–یعنى الجنه، فیقوم علىّ بن ابى طالب و القوم تحت لوائه حتى یدخلهم الجنه. ثم یرجع الى منبره و لا یزال یعرض علیه جمیع المؤمنین فیأخذ بنصیبه منهم الى الجنه و یترک اقواما منهم الى النار و ذلک قوله: {والذین آمنوا لهم اجرهم و نورهم} یعنى السابقین الاولین و اهل الولایه. و قوله: {والذین کفروا و کذبوا بآیاتنا} یعنى بالولایه بحق علی، و حق على الواجب على العالمین {اولئک اصحاب الجحیم} و هم الذین قاسم على علهیم النار فاستحقوا الجحیم.
شواهدالتنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۲۵۲ـ۲۵۳، ح ۸۸۷، ذیل همین آیه.
مناقب بن مغازلی، ص۳۲۲ـ۳۲۳، ح۳۶۹، قوله تعالى: {وعد الله الذین آمنوا…}
مناقب ابن مردویه، ص۳۲۳، ح۵۳۷ـ۵۳۸، ما نزل من القرآن فى علیّّ، سوره فتح. ابن مردویه این حدیث را نقل کرده است:
عن موسى بن جعفر عن آبائه فى قوله تعالی: {تراهم رُکّعاً سُجَّداً} انها نزلت فى علیّ.
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ۲۳۰-۲۳۱، ح۶۲).
ابو نعیم این حدیث را نقل کرده است:
عن الحسن البصرى فى قوله تعالى: {فاستوى على سوقه} قال: استوى الاسلام بسیف علىّ بن ابى طالب.
***
- {بِإیمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرّیَّتَهُمْ وَ ما أَلَتْناهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَیْءَ} طور/۲۰
حدثنا ابى مالک عن ابن عباس فى قوله تعالی: { وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرّیَّتُهُمْ} الآیه، قال: نزلت فى النبى و على و فاطمه و الحسن و الحسین.
عن ابن عمر: انا اذا عددنا قلنا: ابوبکر و عمر و عثمان. فقال له رجل: یا ابا عبد الرحمن فعلی؟ فقال ابن عمر: ویحک! على من اهل البیت لا یقاس بهم، على مع رسول الله فى درجته، ان الله یقول: { وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرّیَّتُهُمْ} ففاطمه مع رسول الله فى درجته و على معهما.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۲۷۰-۲۷۱، ح ۹۰۳-۹۰۴، ذیل همین آیه.
ریاض النضره، محب الدین طبری، ۲/۱۸۰، باب ۴، فصل ۷
***
{ وَ النَّجْمِ إِذا هَوى (۱) ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوى (۲) وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوى (۳) إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْى یُوحى (۴)} نجم/۱-۴
حدثنا عن ثابت بن انس، قال: انقضّ کوکب على عهد رسول الله، فقال النبى: انظروا الى هذا الکوکب فمن انقض فى دار فهو الخلیفه من بعدی. فنظرنا فاذاً هو انقضّ فى منزل علىّ بن ابى طالب فقال: جماعه من الناس: قد غوى محمد فى حب علیّ، فانزل الله: { وَ النَّجْمِ إِذا هَوى ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوى وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْى یُوحى (۴)}
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۲۷۵-۲۸۰، ح ۹۱۰-۹۱۶، ذیل همین آیه.
مناقل ابن مغازلی، ص۲۶۶، ح ۳۱۳، قوله:«انظروا الى هذا الکوکب…»
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۶۰-۲۶۱، باب ۶۲
۴۹-{مَرَجَ الْبَحرَینِ یَلتَقِیانِ} الرحمن/۱۹
عن جویبر عن الضحاک فى قوله تعالی: {مَرَجَ الْبَحرَینِ یَلتَقِیانِ} قال: على و فاطمه، {بینهما برزخ لا یبغیان} قال النبى: {یخرج منها اللؤلؤ و المرجان} قال: الحسن و الحسین.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۲۸۴ـ۲۸۹ـ ح ۹۱۸ـ۹۲۳، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مغازلی، ص۳۳۹، ح ۳۹۰، تبشیر جبرئیل لها بهذا البیت.
مناقب ابن مردویه، ص۳۲۸، ح۵۴۷ـ۵۴۸، ما نزل من القرآن فى علیّ، سوره الرحمن.
درّ المنثور، سیوطی، ۶/۱۹۵، ذیل همین آیه.
نور الابصار، شبلنجی، ص۲۲۶، باب ۲٫
ینابیع الموده، قندوزی، ۱/۳۵۴ـ۳۵۵، ح ۴ـ۵، باب ۳۹
الکشف و البیان، ثعلبی، ۹/۱۸۲، ذیل همین آیه.
تذکره الخواص، سبط جوزی، ص۲۱۲، باب ۹
مقتل الحسین، خوارزمی، ۱/۱۶۸، فصل ۶، ح ۷۵٫
ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه، (با استفاده از النور المشتعل، ص۲۳۶ـ ۲۳۷، ح ۶۴).
فصول المهمه، ابن صباغ مالکی، ۱/۱۵۰ـ۱۵۱، مقدمه مؤلف، من هم اهل البت فى المباهله، تنبیه على ذکر شیء مما جاء فى فضلهم و فضل محبتهم.
روح المعانی، آلوسی، ۱۴/۱۰۶، ذیل همین آیه.
***
۵۰-{وَ اَصحابُ الْیَمِینِ ما اَصحابُ الْیَمینِ} واقعه/۲۷
عن جابر الجعفى عن ابى جعفر محمد بن على قال: قال علىّ بن ابى طالب: انزلت النبوه على النبى یوم الاثنین و اسلمت غداه یوم الثلاثاء، فکان النبى یصلى و انا اصلى عن یمینه و ما معه احد من الرجال غیری، فانزل الله {و اصحاب الیمین} الى آخر الآیه.
***
۵۱-{ وَ یُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ} حشر/ ۹
عن ابن عباس فى قوله: { وَ یُؤْثِرُونَ عَلى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ} قال: نزلت فى على و فاطمه و الحسن و الحسین
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۳۳۲، ح ۹۷۳، ذیل همین حدیث.
***
۵۲-{ وَ الَّذینَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ ِلإِخْوانِنَا الَّذینَ سَبَقُونا بِاْلإیمانِ وَ لا تَجْعَلْ فى قُلُوبِنا غِلاًّ لِلَّذینَ آمَنُوا رَبَّنا إِنَّکَ رَؤُفٌ رَحیمٌ} حشر /۱۰
عن عکرمه عن ابن عباس قال: فرض الله الاستغفار لعلى فى القرآن على کل مسلم. قال و هو قوله: {یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا وَ ِلإِخْوانِنَا الَّذینَ سَبَقُونا بِاْلإیمانِ} و هو السابق.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۳۳۵، ح ۹۷۵، ذیل همین آیه.
شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، ۱۳/۲۲۴، خطبه ۲۳۸، (خطبه قاصعه)، القول فى اسلام ابى بکر و على و خصائص کل منهما.
***
۵۳-{ فَإِنَّ الله هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْریلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنینَ وَ الْمَلائِکَهُ بَعْدَ ذلِکَ ظَهیرٌ}
حدثنا محمد بن جعفر بن محمد بن على بن الحسین بن علی، قال: حدثنى رجل ثقه یرفعه الى علىّ بن ابى طالب قال: قال رسول اله فى قوله تعالى {و صالح المؤمنین} قال: هو علىّ بن ابى طالب.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۳۴۱ ـ ۳۴۷، ح ۹۸۱ ـ ۹۸۹، ذیل همین آیه.
الکشف و البیان، ثعلبی، ۹/۳۴۸، ذیل همین آیه.
تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، ۴/۳۴۰، ذیل همین آیه.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ۱۳۷-۱۳۹، باب ۳۰٫
کنز العمال، متقى هندی، ۲/۵۳۹، ح ۴۶۷۵، کتاب الاذکار، باب فى القرآن، فصل فى فضائل السور و الآیات، ذیل همین آیه.
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم، اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۲۵۷، ح۷۱).
فرائد السمطین، حموینی، ۱/۳۶۳، ح ۲۹۰، سمط ۱، باب ۶۷٫
تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۴۲/۳۶۱، رقم ۴۹۳۳، شرح حال علىّ بن ابى طالب
مناقب ابن مغازلی، ص۲۶۹، ح ۳۱۶، قوله تعالی، {و صالح المؤمنین}
در المنثور، سیوطی، ۶/۳۷۴، ذیل همین آیه.
الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ۱۸/۱۸۹، ذیل همین آیه.
فتح القدیر، شوکانی، ۵/۲۵۳، ذیل همین آیه.
نظم درر السمطین، زرندی، ص۹۱، سمط ۱ قسم ۲٫
***
۵۴-{وَ تَعِیَها اُذُنٌ واعِیَهٌ} حاقه/۱۲٫
عن ابن عباس قال: قال رسول الله لعلىّ بن ابى طالب: یا على ان الله امرنى ان ادنیک و لا اقصک و ان احبک و احب من یحبّک، و ان اعلمک و تعى و حق على الله ان تعی، فانزل الله {وَ تَعِیَها اُذُنٌ واعِیَهٌ} فقال رسول الله سألت ربى ان یجعلها اذنک یا علی. قال علی: فمنذ نزلت هذه الآیه؛ ما سمعت اذناى شیئاً من الخیر و العلم و القرآن الا وعیته و حفظته.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۳۷۷، ح ۱۰۲۷، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مغازلی، ص۳۱۸-۳۱۹، ح ۳۶۳-۳۶۴، قوله تعالی: {تعیها…} و در ص۲۶۵، ح ۳۱۲، قوله تعالى {هذان خصمان اختصموا فى ربهم} فرائد السمطین، حموینی، ۱/۱۹۸-۲۰۰، ح ۱۵۵-۱۵۶، سمط ۱ باب ۴۰٫
کنز العمال، متقى هندی، ۱۳/۱۷۷، ح ۳۶۵۲۵، کتاب الفضائل، بعد از باب ۱۰، فضائل علیّ.
جامع البیان، طبری، ۱۴/۶۹، ح ۲۶۹۵۴، ذیل همین آیه.
تاریخ دمشق، ابن عساکر، ۴۲/۳۶۱، رقم ۴۹۳۳، شرح حال علىّ بن ابى طالب.
در المنثور، سیوطی، ۶/۴۰۷، ذیل همین آیه.
ما نزل من القرآن فى علی، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۲۶۶-۲۶۸، ح ۷۴۷۵)
الکشف و البیان، ثعلبی، ۱۰/۲۸، ذیل همین آیه.
مناقب ابن مردیه، ۳۳۷-۳۳۸، ح ۵۶۵-۵۷۰، ما نزل من القرآن فى علی، سوره الحاقه.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۱۰۸-۱۱۰، باب ۱۶-۱۷٫
حلیه الاولیاء، ابو نعیم اصفهانی، ۱/۶۷، رقم ۴، شرح حال علىّ بن ابى طالب.
تفسیر الکبیر، فخر رازی، ۳۰/۱۰۷، ذیل همین آیه.
نور الابصار، شبلنجی، ص۱۵۹، باب ۱٫
نظم درر السمطین، زرندی، ص۹۲، سمط ۱ قسم ۲٫
اسباب النزول، واحدى نیشابوری، ص۲۹۴، ذیل همین آیه.
فیض القدیر، مناوی، ۳/۶۰، ح ۲۸۰۴، حرف الهمزه.
الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ۱۸/۲۶۴، ذیل همین آیه.
فتح القدیر، شوکانی، ۵/۲۸۲، ذیل همین آیه.
لباب النقول، سیوطی، ص۲۱۹، ذیل همین آیه.
مناقب خوارزمی، ص۲۸۲-۲۸۳، ح ۲۷۶-۲۷۷، فصل ۱۷٫
شایان ذکر است حدیث مزبور در منابع یاد شده با الفاظ گوناگون نقل شده است.
***
۵۵ـ { وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْکینًا وَ یَتیمًا وَ أَسیرًا} انسان/۸
عن ابن عباس فى قوله تعالى { وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ} قال: انزلت فى على و فاطمه، اصحبا و عندهم ثلاثه ارغفه فاطعموا مسکینا و یتیما و اسیرا، فباتو جیاعاً، فنزلت فیهم هذه الآیه.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۴۹۳، ح ۱۰۵۳، ذیل همین آیه.
اسد الغابه، ابن اثیر، ۵/۵۳۰-۵۳۱، شرح حال فضه النوبیه.
الکشف و البیان، ثعلبی، ۱۰/۹۸، ذیل همین آیه.
مناقب خوارزمی، ص۲۷۲، ح۲۵۲، فصل ۱۷٫
سبل الهدی و الرشاد، ابن حجر، ۸/۲۸۱، رقم ۱۱۶۳۲، شرح حال فضه النوبیه.
مناقب ابن مغازلی، ص۲۷۲-۲۷۴، ح ۳۲۰، و قوله تعالى {هل اتى على الانسان…}.
ذخائر العقبی، محب الدین طبری، ص۱۰۲-۱۰۳، قسم ۱، باب فضائل علی، ذکر صدقته.
روح المعانی، آلوسی، ۱۵/۱۷۴، ذیل همین آیه.
الریاض النضره، محب الدین طبری، ۳/۱۸۹، باب ۴، فصل ۶٫
نور الابصار، شبلنجی، ص۲۲۷-۲۲۹، باب ۲٫
تفسیر الکبیر، فخر رازی، ۳/۲۴۳-۲۴۴، ذیل همین آیه.
تذکره الخواص، سبط جوزی، ص۲۸۱-۲۸۴، باب ۱۱، ذکر ایثارهم بالطعام.
الکشاف، زمخشری، ۴/۶۵۷ ـ ۶۵۸، ذیل همین آیه.
اسباب النزول، واحدی، ص۲۹۶، ذیل همین آیه.
درالمنثور، سیوطی، ۶/۴۸۵، ذیل همین آیه.
بحر المحیط، ابو حیا» ۸/۳۸۸، ذیل همین آیه.
الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ۱۹/۱۳۰ـ۱۳۴، ذیل همین آیه.
معالم التنزیل، بغوی، ۴/۴۲۸، ذیل همین آیه.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۳۴۵ـ ۳۴۸، باب ۶۷٫
مناقب ابن مردویه، ص۳۴۱ ـ ۳۴۴، ح ۵۷۴ ـ ۵۷۵، ما نزل من القرآن فى علیّ، سوره الانسان.
شایان ذکر است که احادیث گوناگونى ذیل این آیه نقل شده که ما به یکى از آنها اشاره کردیم و منابعى که ذیل آن آوردیم گاه همین حدیث را عینا نقل کردهاند. و گاهى با الفاظ گوناگون این آیه و آیات قبل و بعد آن را در شأن امیر المؤمنین و اهل بیت ^مى دانند.
***
۵۶-{ انَّ الَّذینَ أَجْرَمُوا کانُوا مِنَ الَّذینَ آمَنُوا یَضْحَکُونَ وَ إِذا مَرُّوا بِهِمْ یَتَغامَزُونَ} مطففین/۲۹-۳۰
جاء علی فى نفر من المسلمین فسخر منهم المنافقون و ضحکوا و تغامزوا ثم رجعوا الى اصحابهم فقالوا: رأینا الیوم الأصلع فضحکوا منه. فنزلت هذه الآیه قبل ان یصل على الى رسول الله
تفسیر الکبیر، فخر رازی، ۳۱/۱۰۱، ذیل همین آیه.
الکشاف، زمخشری، ۴/۷۱۹، ۴/۷۱۰ ذیل همین آیه.
الجامع لاحکام القرآن، قرطبی، ۱۹۲۶۷، ذیل همین آیه.
مناقب خوارزمی، ص۲۷۵، ح ۲۴۵، فصل ۱۷٫
***
۵۷-{ إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ}
احادیث ذیل این آیه و منابع مربوط به آن در مجلس دوم گذشت.
***
۵۸-{ثُمَّ لَنَسْألَنَّهُم یَومَئِذٍ عَن النَّعِیمِ} تکاثر/۸
عن ابى حفص الصائغ: [عمر بن راشد] عن جعفر بن محمدع فى قوله تعالى{ثُمَّ لَنَسْألَنَّهُم یَومَئِذٍ عَن النَّعِیمِ} قال: عن ولایه علىّ بن ابى طالب.
ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۲۸۵، ح ۷۹)
ینابیع الموده قنددوزی، ۱/۳۳۲، ح۶، باب ۳۷٫
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۴۷۶، ح ۱۱۵۹، ذیل همین آیه.
***
۵۹-{ وَ الْعَصْرِ * إِنَّ اْلإِنْسانَ لَفى خُسْرٍ * إِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ}
سوره العصر
عن ابى امامه قال: حدثنى ابى بن کعب قال: قرأت على النبى { وَ الْعَصْرِ * إِنَّ اْلإِنْسانَ لَفى خُسْرٍ} ابو جهل بن هشام { إِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ} علىّ بن ابى طالب.
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۴۸۰ـ۴۸۲، ح ۱۱۵۴ ـ ۱۱۵۷، ذیل همین آیه.
ما نزل من القرآن فى علیّ، ابو نعیم اصفهانی، ذیل همین آیه (با استفاده از النور المشتعل، ص۲۸۱، ح۷۸).
مناقب ابن مردویه، ص۳۴۸ ـ ۳۴۹، ح ۵۸۳، ما نزل من القرآن فى علیّ، سوره العصر.
حاکم حسکانى ذیل همین آیه علاوه بر آنچه یاد کردیم حدیثى بدین شرح نقل کرده است:
عن ابن عباس قال: جمع الله هذه الخصال کلها فى على {الا الذین آمنوا} کا و الله اول المؤمنین ایماناً {عملوا الصالحات} و کان اول من صلى و عبد الله من اهل الأرض مع رسول الله {و تواصوا بالحق} یعنى بالقرآن، و تعلم القرآن من رسول الله و کان من ابناء سبع و عشرین سنه {و تواصوا بالصبر} یعنى و اوصى محمد علیّاً بالصبر عن الدنیا و اوصاه بحفظ فاطمه و بجمع القرآن بعد موته و بقضاء دینه و بغسله بعد موته…
***
۶۰-{سأل سائل بعذاب واقع} معارج/۱
عن جعفربن محمد عن ابیه، عن على قال: لما نصب رسول الله علیاً یوم غدیر خم، فقال: من کنت مولاه فعلى مولاه. طار ذلک فى البلاد فقدم على رسول الله النعمان بن الحرث الفهرى فقال: امرتناعن الله ان نشهد ان لا الله الا الله و انک رسول الله، و امرتنا بالجهاد و الحج و الصلاه و الزکاه و الصوم فقبلناهها منک، ثم لم ترض حتى نصبت هذا الغلام فقلت: من کنت مولاه فهذا مولاه. فهذا شیء منک او امر من عند الله؟ قال: امر من عند الله. قال: الله الذى لا الله الا هو، ان هذه من الله؟ قال: الله لا الله الا هو، ان هذا من عند الله. قال: فولى النعمان و هو یقول: اللهم ان کان هذا هو الحق من عندک فامطرعلینا حجاره من السماء او ائتنا بعذاب الیم. فرماه الله بحجر على رأسه فقتله فانزل الله تعالى {سأل سائل}
شواهد التنزیل، حاکم حسکانی، ۲/۳۸۱ ـ ۳۸۵، ح ۱۰۳۰ـ ۱۰۳۴، ذیل همین آیه.
حسکانی، این حدیث را به الفاظ گوناگون نقل کرده است.
نور الابصار، شبلنجی، ص۱۵۹، باب ۱، فصل فى ذکر مناقب سیدنا علىّ بن ابى طالب.
الکشف و البیان، ثعلبی، ۱۰/۳۵، ذیل همین آیه.
فرائد السمطین، زرندی، ص۹۳، سمط ۱ قسم ۲٫
تذکره الخواص سبط ابن الجوزی، ص۳۷، باب ۲، حدیث فى قوله من کنت مولاه فعلى مولاه.
تفسیر ابى السعود، ۹/۲۹، ذیل همین آیه.
***
۶۱-{إِنَّ الله وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِى یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلیمًا} احزاب /۵۶
احادیث ذیل این آیه و منابع مربوط به آن به تفصیل در مجلس دوم گذشت.
***
۶۲-{لَقَدْ رَضِى الله عَنِ الْمُؤْمِنینَ إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَهِ} فتح/۱۸
و ذکر الحافظ الخوارزمى فى کتابه فى قوله تعالى {لَقَدْ رَضِى الله عَنِ الْمُؤْمِنینَ إِذْ یُبایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَهِ} نزلت فى اهل الحدیبیه قال جابر: کنا یوم الحدیبیه الفاً و ابرع مائه، فقال لنا النبى انتم الیوم خیار اهل الارض، فبایعنا تحت الشجره على الموت فما نکث الا جد بن قیس و کان منافقا و اولى الناس بهذه الآیه علىّ بن ابى طالب لانه تعالى قال: {و اثابهم فتحاً قریباً} اجمعوا على انه یعنى فتح خیبر، و کان ذلک على ید علىّ بن ابى طالب باجماع منهم.
کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۲۴۷-۲۴۸، باب ۶۲٫
مناقب خوارزمی، ص۲۷۶، ح ۲۵۸، باب ۱۷
***
۶۳-{فَامّا مَنْ اُوتِى کِتابَه بِیَمِینِه} الحاقه/ ۱۹
عن ابن عباس فى قوله تعالى {فَامّا مَنْ اُوتِى کِتابَه بِیَمِینِه} هو علىّ بن ابى طالب.
مناقب ابن مدرویه، ص۳۳۸ـ ۳۳۹، ح ۵۷۱ ـ ۵۷۲، مانزل من القرآن فى علی، سوره الحاقه
[۲]. سید هاشم بحرانى در کتاب حلیه الابرار (۲/۱۳۶/۶، الباب الخامس عشر) قول شافعى را به نقل از وقائع الأیام، خیابانى (۳/۴۷۴) چنین نقل کرده: و قد انصف الشافعى محمد بن ادریس، اذ قیل له: ما تقول فى علی؟ فقال: ما ذا اقول فى رجل اَخْفَتْ اولیائه فضائله خوفاً، و اخْفَتْ اعداؤه فضائله حسداً، و شاع من بین ذین ما ملأ الخافقین. و نیز آن را حفظ رجب برسى در کتاب مشارق انوار الیقین (ص۱۷۱، مؤسسه اعلمى بیروت۱۴۱۹) به نقل از البابلیات (۱/۱۲۱) نقل کرده است. و نیز شیخ عباس قمی، در کتاب الکنى و الالقاب در ترجمه شافعى چنین نقل کرده است: قال الشافعى لما سأله احد اصحابه عن علىّ بن ابى طالب قال: ما اقول فى رجل اسر اولیائه مناقبه تقیه و کتمها اعدائه حنقا و عداوه، مع ذلک فقد شاع ما بین الکتمانین ما ملأ الخافقین؟!!
البته با این تفاسیر از خلیل بن احمد فراهیدى نیز نقل شده است. قال: ما اقول فى امرء کتبت مناقبه اولیائه خوفاً، و اعداؤه حسداً، ثم ظهر ما بین الکتمانین ما ملأ الخافقین.
(الرواشح السماویه، میرداماد، ص۲۸۹، تنقیح المقال، ممقانی، ترجمه الخلیل بن احمد، ۱/۴۰۳/۳۷۶۹، سفینه البحار شیخ عباس قمی، ماده خلل) همچنین این جمله از زمخشرى نیز نقل شده است. (علىّ بن ابى طالب والسنه و الأدب، شاکری، ۵/۴۴۱)
البته ممکن است که این جملات برگرفته از زمخشرى باشد. «محقق».
[۳]. کفایه الطالب، گنجى شافعی، ص۱۲۲، باب ۲۳٫
گنجى مینویسد: قلت: تشبیه لعلىّ بآدم فى علمه، لان الله علم آدم صفه کل شیء کما قال عزوجل: {و علم آدم الاسماء کلها} [بقره/۳۱] فما من شیء و لاحادثه و لا واقعه الا و عند على فیها علم و له فى استنباط مهناه فهم، و شبهه بنوح فى حکمته، او فى روایه او فى حکمه، و کانه اصح، لان علیّاً کان شدیدا على الکافرین رئوفا بالمؤمنین، کما وصفه الله تعالى فى القرآن بقوله تعالى {و الذین معه اشداء على الکفار رحماء بینهم} (فتح/۲۹) و اخبر الله عزوجل عن شده نوح على الکافرین بقوله: {رب لا تذر على الارض من الکافرین دیاراً} [نوح/۲۶] و شبهه فى الحلم بابراهیمخلیل الرحمن کما وصفه الله عزوجل بقوله {ان ابراهیم لاوّاه حلیم} [توبه/۱۱۴] فکان متخلقا باخلاق الانبیاء متصفا بصفات الانبیاء.
منبع: برگرفته از کتاب شبهای پیشاور جلد۲؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن علىسیصد آیه در شأن علىسیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن عل. ىسیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على. سیصد آیه در شأن على.
هیچ نظری وجود ندارد