تاریخ به ما می‌گوید که «ابن ابی دؤاد»([52]) نقش بزرگی در نشر اعتزال در دوران طلایی معتزله داشته است. ابن ندیم درباره‌ی او می‌گوید:
«… من أفاضل المعتزلة و ممّن جرّد فی إظهار المذهب والذبّ عن أهله والعنایة به… مولده بالبصرة. من صنایع یحیی بن أکثم، و هو وصله بالمأمون، و من جهة المأمون اتصل بالمعتصم… توفی… فی خلافة المتوکل من فالج لحقه…»([53])
او منفور اهل حدیث بوده و هست. ذهبی در مرگ او از واژه‌ی «هَلَکَ» استفاده کرده؛ و درباره او می‌گوید: «… جَهمی بغیض…»([54])
ابن حجر درباره‌اش چنین می‌گوید:
«… قال الخطیب: ولی القضاء للمعتصم و الواثق، وکان موصوفا بالجود و حسن الخلق و وفور الأدب، غیر أنه أعلن بمذهب الجهمیّة، و حمل النّاس علی امتحان الناس بخلق القرآن. قال الدار قطنی: هو الذی کان یمتحن العلماء فی زمانه… ولدت سنة 160ه… و یقال: إن أحمد بن حنبل کان یطلق علیه الکفر…»([55])
سیوطی بسیار از او به بدی یاد کرده و می‌گوید: «… فلا آجره الله!…»؛([56]) در جایی دیگر می‌گوید: «… قبحه الله…»؛([57]) و در جای دیگر می‌گوید:
«… مات فی أیام خلافة المتوکل من الأعلام… و ابن أبی دؤاد ذاک الکلب لارحمه الله…»([58])
لازم به یادآوری است که سیوطی به نقل از خطیب، قول ضعیفی را درباره‌ی اینکه او پیش از مرگش از اعتقاد به خلق قرآن دست برداشته، آورده است که نمی‌توان آن را پذیرفت؛ مگر آنکه گفته شود بر اثر فشارهای متوکل او از روی تقیه و در ظاهر از این رأی برگشته باشد.
کلام سیوطی چنین است:
«… قال الخطیب: کان أحمد بن أبی دؤاد قد استولی علی الواثق و حمله علی التشدّد فی المحنة، و دعا الناس إلی القول بخلق القرآن، ویقال: إنه رجع عنه قبل موته»([59])
پی نوشت :
[52]) ابو عبدالله أحمد بن أبي دؤاد بن جرير بن مالك… بن نزار بن معد م 240 هـ؛ الفهرست؛ ابن النديم؛ ص296 (دار الكتب العلميهًْ).[53]) همان.[54]) ميزان الاعتدال؛ ج1، ص96، شمارهى 374.[55]) لسان الميزان؛ ج1، ص274.[56]) تاريخ الخلفا؛ ص347.[57]) همان؛ ص341.[58]) همان؛ ص356.[59]) همان؛ ص341.
منبع : اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی
هیچ نظری وجود ندارد