چگونگی ارتباط شیعیان با نواب چهارگانه و وظایف آن نائبان

در آغاز نیابت خاص، جایگاه سفارت برای مردم روشن نبود. فقط عده اندکی از خواص و وکیلان، با نایب آن حضرت در ارتباط بوده، مسایل مورد نیاز خود را با او در میان می‌گذاشتند؛ امّا پس از گذشت زمان، با تلاش‌های خالصانه وکیلان، نزد شیعیان، نیابت خاص حضرت، جایگاه خود را پیدا کرد.بنابراین ارتباط شیعیان با نوّاب خاص در دوره‌های نخست، به طور عمده به واسطه وکیلان بود. به این صورت که مردم، خواسته‌های خود را با وکیلان در میان می‌گذاشتند یا وجوهات شرعی خود را به آنان می‌پرداختند. وکیلان نیز آن‌ها را به سفیر و نایب امام(عجل الله تعالی فرجه الشریف) منتقل می‌کردند و با واسطه سفیر، از ناحیه مقدسه پاسخ پرسش‌های خود را می‌گرفتند. با روشن شدن جایگاه نوّاب خاص، برخی شیعیان به صورت پنهانی توانستند به طور مستقیم با آنان تماس برقرار کنند. این کار، به طور عمده از زمان سفارت دومین سفیر آغاز شد و ادامه یافت.وظایف نایبان خاصبرخی وظایف و فعالیت‌های نایبان خاص عبارت است از:۱٫ بر طرف کردن تردید شیعیان درباره حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)ولادت آخرین ذخیره الهی به صورت پنهانی صورت گرفت و جز اندکی از شیعیان، آن حضرت را در دوران پدر بزرگوارش ندیده بودند و تردیدهایی میان شیعیان پدید آمده بود؛ از این رو، یکی از مسؤولیت‌های مهم و حساس نواب خاص، از میان بردن تردیدهای موجود درباره حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) بود. این تلاش‌ها، بیشتر در دوران نایبان اوّل و دوم انجام شد؛ ولی در موارد مورد نیاز در دوره دیگر نواب نیز بدان توجه می‌شد.از آن‌جا که این مسأله بسیار مهم و حساس بود، افزون بر ارائه کراماتی از طرف نایبان خاص، خود حضرت در موارد مورد نیاز، با صدور توقیعاتی این امر را بر ایشان آسان می‌کرد. در میان توقیعاتی که هم اکنون از آن حضرت در دست است، تعدادی درباره همین مسأله است.۱۲٫ پنهان نگه‌داشتن مکان حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)از احادیث نقل شده توسط نوّاب خاص و توقیعات صادر شده از طرف امام زمان(علیه السلام) به دست آنان۲، دانسته می‏شود نوّاب وظیفه‌ای دوجانبه داشته‏اند:از سویی محل زندگی امام را نه فقط از دشمنان، بلکه از شیعیان پنهان نگه‌می‏داشتند و به وکلای خود آموزش می‏دادند مبادا اسمی از آن حضرت به میان آورند؛ از این رو توانستند شیعیان را از خطر عباسیان مصون دارند.۳٫ پاسخگویی به پرسش‌های فقهی و مشکلات علمی و عقیدتینایبان خاص، پرسش‌های فقهی و شرعی شیعیان را خدمت امام و پاسخ آن‌ها را به مردم می‌رساندند. به‌ویژه در دوره نیابت نایب دوم، محمد بن عثمان، پرسش‌های فقهی بسیاری مطرح شد و امام، ضمن توقیعات متعدد و طولانی به آن‌ها پاسخ داد.فعالیت‏های نایبان خاص به مسایل فقهی محدود نمی‏شد؛ بلکه وظیفه دیگر آنان حل مشکلات علمی و شرکت در بحث‏ها و مناظرات عقیدتی بود.۳۴٫ سازماندهی وکیل‌های حضرتیکی ‏از تشکل‏های مهمی ‏که در دوران امامان پیش از حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) شکل گرفت، «تشکیلات وکالت» بود. ایشان این سازمان را برای آماده کردن هرچه بیشتر مردم، برای تحمل دوران غیبت حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) به وجود آوردند؛ از این رو هر چه بیشتر می‏کوشیدند تا از مواجهه مستقیم، کم کرده، امور را به عهده افراد شایسته بگذارند.این تشکیلات، به طور رسمی در زمان امام کاظم(علیه السلام) پدید آمد؛ امّا در زمان حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) به اوج خود رسید.بنابراین، سیاست تعیین وکیل برای اداره امور نواحی گوناگون و برقراری ارتباط میان شیعیان و امامان، از دوران‏های امامان پیشین وجود داشت. در عصر غیبت، این تماس با امام زمان، قطع شد و محور ارتباط وکیلان با امام، نایبی بود که امام زمان تعیین می‏کرد.مناطق شیعه‌نشین تقریباً مشخص بود و بنا به ضرورت در هر منطقه‏ای، وکیلی تعیین می‏شد. گاهی چند وکیل در مناطق کوچک‏تر، تحت سرپرستی وکیلی بودند که امام و یا نایب خاص برای آن‌ها تعیین می‏کرد. این وکلا، اموالی را که بابت وجوهات می‌گرفتند، به شیوه‏های گوناگونی به بغداد، نزد نوّاب می‏فرستادند و آنان نیز طبق دستور امام، در موارد بایسته به کار می‏گرفتند.در مواردی ممکن بود برخی از وکیلان برای یک بار امام زمان(علیه السلام) را ملاقات کنند؛ چنان‌که «محمد بن احمد قطّان» (از وکیلان ابوجعفر نایب دوم) به ملاقات امام نایل شد.۴ اما به طور معمول، آنان تحت نظر نایب خاص امام، انجام وظیفه می‏کردند. بنابر نقل احمد بن متیل قمی، ابوجعفر، ده وکیل در بغداد داشت که نزدیک‏ترین آنان به وی «حسین بن روح» بود۵ که پس از او نایب سوم شد. از دیگر نزدیکان وی، «جعفر بن احمد بن متیل» بوده که از دید بسیاری، وی جانشین ابوجعفر خواهد بود. از روایتی دیگر، دانسته می‏شود در برابر اموال داده شده به وکیلان، قبض‌هایی از آنان دریافت می‏شد؛ امّا از نایب خاص، چنین قبض‌هایی دریافت نمی‏کردند. زمانی که ابوالقاسم، حسین بن روح را به جانشینی برگزید، دستور داد از وی قبض‌هایی نخواهند.۶برخی از این وکیلان، عبارت بودند از:۱٫ احمد بن اسحاق (وکیل در قم)؛۲٫ محمد بن شاذان (نایب در نیشابور)؛۳٫ محمد بن حفص؛۴٫ محمد بن صالح همدانی (وکیل در همدان)؛۵٫ قاسم بن علا (وکیل در آذربایجان)؛۶٫ ابوالحسین محمد بن جعفر اسدی (وکیل در ری)۷ ؛۷٫ ابراهیم بن محمد همدانی؛۸٫ ابراهیم بن مهزیار (وکیل در اهواز)؛۹٫ محمد بن ابراهیم بن مهزیار؛۱۰٫ احمدبن حمزه بن یسع قمی؛۱۱٫ داوود بن قاسم بن اسحاق؛۱۲٫ محمد بن علی بن بلال؛۱۳٫ ابومحمد وجنائی؛۱۴٫ عبداللّه بن ابی غانم قزوینی؛۱۵٫ حسین بن علی بزوفری؛۱۶٫ احمد بن هلال عبرتائی؛۱۷٫ حاجز بن یزید ملقب به «وشاء» وکیل در بغداد.۸البته سه تن از این افراد محمد بن علی بن بلال، محمد بن صالح همدانی و احمدبن هلال ـ منحرف و از وکالت امام بر کنار شدند.۵٫ آماده کردن شیعیان برای غیبت کبرایکی از مسؤولیت‌های اساسی سفرای چهارگانه ـ بویژه آخرین نایب ـ آماده کردن اذهان عمومی برای «غیبت کبرا» و عادت‌دادن تدریجی مردم به پنهان‌زیستی امام و جلوگیری از غافلگیر شدن در موضوع غیبت بود.غیبت ناگهانی امام مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) چه بسا باعث انکار مطلق وجود آن حضرت و انحراف افکار عمومی می‏شد. نمایندگان خاص امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در دوران غیبت صغرا، به این هدف و غرض نایل شدند و افکار و اذهان عمومی را برای «غیبت کبرا» آماده ساختند.۶٫ رهبری دوستداران و طرفداران امام زمان(علیه السلام) و حفظ مصالح اجتماعی شیعیانخلأ و کمبودی که به واسطه عدم حضور و فقدان امام، در اجتماع شیعیان پیدا شده بود، پر شد. امام زمان(علیه السلام) توانست به وسیله نایبان خاص رهبری خویش را در جامعه اعمال کرده و خسارت‏های ناشی از عدم حضور مستقیم خود را جبران کرد. آن حضرت، مصالح اجتماع آن زمان و دوستداران را ـ در سخت‏ترین و پیچیده‏ترین شرایط اجتماعی و سیاسی ـ حفظ کرد و نگذاشت شیعیان منحرف شده و متلاشی شوند.۹۷٫ جلوگیری از فرقه‌گرایی و گروه گروه شدن شیعیاناز مسؤولیت‌های مهم نایبان خاص، این بود که شیعیان را از پراکندگی بیشتر مصون دارند. ایشان همواره آن دسته از گفتارهای پیامبر و امامان(علیهم السلام) را که دلالت داشت مجموع پیشوایان معصوم(علیهم السلام) به دوازده ختم می‏شود و واپسین آنان غیبت خواهد کرد، بیان می‏کردند.نوّاب خاص در این مرحله، به پیروزی چشمگیری دست یافتند و توانستند انشعابات پدید آمده در مکتب تشیّع را کمتر کرده و در نهایت، به حد اقل برسانند.۸٫ مبارزه با مدعیان دروغین نیابتیکی از مسؤولیت‌های مهم نایبان خاص، مبارزه با مدعیان دروغین نیابت بود. این مبارزه به طور عمده، با هدایت‌های امام با صدور توقیعات از طرف آن حضرت صورت می‌گرفت.۱۰۹٫ گرفتن ‏اموال متعلق ‏به امام و مصرف آن در موارد لازمهر کدام از نوّاب خاص امام، در دوران سفارت خود، وجوه و اموال متعلق به حضرت را تحویل می‏گرفت و در مواردی که امام دستور می‏داد، مصرف می‏کرد.
پی نوشت ها:

۱٫ همان، ص ۴۳۵٫۲٫ شیخ طوسی, کتاب الغیبه، ص ۲۲۲٫۳٫ همان، ص ۱۷۶٫۴٫ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج ۱، ص ۴۴۲٫۵٫ نعمانی، الغیبه، ص ۲۲۵٫۶٫ حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ص ۲۳۶؛ غفارزاده، علی, پژوهشی پیرامون زندگانی نواب خاص امام زمان (علیه السلام)، ص ۸۵٫۷٫ شیخ طوسی, کتاب الغیبه، ص ۴۱۵، ح ۳۹۱؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ح ۲، باب ۴۳، ۱۶۸٫ ر.ک: رجال کشی؛ کمال الدین و تمام النعمه؛ کتاب الغیبه.۹٫ صدر، سیّد محمد, تاریخ الغیبه الصغری، ص ۴۲۶٫۱۰٫ شیخ طوسی, کتاب الغیبه، ص ۲۴۴٫
منبع:درسنامه۲-ص۸تا۸۹