تفسیرنویسان و قرآن پژوهان بسیاری ، خصوصیات و ویژگی های قرآن را به بحث و بررسی نشسته اند .برخی مفسران در مقدمه و درجای جای تفسیر خویش ، دانش های قرآنی را به بحث گرفته اند و شماری دیگر تنها در تفسیر آیات وحی از علوم قرآنی سخن گفته اند . قرآن پژوهان نیز به دو گروه تقسیم می شوند : گروه نخست به صورت تخصصی کار می کنند و با انتخاب یک موضوع و صرف وقت بسیار، یک اثر درباره آن موضوع منتشر می کنند ، مانند واحدی با کتاب اسباب نزول و باقلانی با کتاب اعجاز القرآن . گروه دوم به صورت عمومی فعالیت می کنند و تمامی علوم قرآنی را بحث می گیرند ، مانند زرکشی با کتاب البرهان فی علوم القرآن و سیوطی با کتاب الاتقان فی علوم القرآن . افزون بر قرآن پژوهان ، مفسران نیز در جای جای آثارخویش به صورت پراکنده به برخی مباحث قرآنی اشاره می کنند . برای نمونه شهید اول و دوم که از برجسته ترین فقهای شیعه در قرن هشتم و دهم می باشند ، درشماراین افراد قرار دارند . شهیدین به صورت گسترده ازآیات قرآن بهره می برند و درمقام استنباط احکام از آیات وحی ، گاه به خصوصیات و ویژگی های آیات اشاره می کنند ،چنان که در برخی موارد از دانش های قرآنی در مقام صدور حکم سود می برند . بنابراین شایسته است دراین نوشتار نگاهی داشته باشیم به نظریات شهیدین و تفاوت نظرگاه ایشان با دیگر قرآن پژوهان و مفسران .
دانش اعجاز قرآن
یکی از دانش های مهم قرآنی ، دانش اعجاز است . براساس آیات تحدی ، قرآن معجزه پیامبر(ص) است و هیچ کس توان آوردن یک سوره ، ده سوره و مانند قرآن را ندارد ؛ (وان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسوره من مثله وادعوا شهداءکم من دون الله ان کنتم صادقین فان لم تفعلوا ولن تفعلوا فاتقوا النارالتی وقودها الناس والحجاره اعدت للکافرین)(بقره/۲۴-۲۳) «واگردرباره آنچه بربنده خود نازل کرده ایم شک و تردید دارید ،یک سوره همانند آن بیاورید ؛و گواهان خود را -غیرخدا – برای این کارفرا خوانید اگر راست می گویید .پس اگرچنین نکنید-هرگزنخواهید کرد -از آتشی بترسید که هیزم آن ،بدن های مردم و سنگ هاست و برای این کافران آماده شده است .» (ام یقولون افتراه قل فأتوا بعشرسور مثله مفتریات وادعوا من استطعتم من دون الله ان کنتم صادقین فان لم یستجیبوا لکم فاعلموا انما انزل بعلم الله و ان لا اله الا هو فهل انتم مسلمون )(هود/۱۴-۱۳) «آنها می گویند : او به دروغ این را نسبت داده ! بگو : اگر راست می گویید ، شما هم ده سوره ساختگی همانند این قرآن بیاورید و تمام کسانی را که می توانید دعوت کنید . و اگر آنها دعوت شما را نپذیرفتند ، بدانید تنها با علم الهی نازل شده ؛ و هیچ معبودی جز او نیست ! با این حال تسلیم می شوید ؟» (قل لئن اجتمعت الانس والجن علی ان یأتوا بمثل هذا القرآن لا یأتون بمثله ولو کان بعضهم لبعض ظهیراً ) (اسراء/۸۸) « بگو : اگر انسان ها و پریان اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند ، همانند آن را نخواهند آورد ؛ هر چند یکدیگر را کمک کنند . » (ام یقولون تقوله بل لا یؤمنون فلیاتوا بحدیث مثله ان کانوا صادقین )(طور/۳۴-۳۳) « یا می گویند قرآن را به خدا افترا بسته ، ولی آنان ایمان ندارند .اگرراست می گویند سخنی همانند آن بیاورند . »
وجوه اعجازقرآن
قرآن پژوهان و مفسران و کلام نویسان بسیاری وجوه اعجاز قرآن را به بحث و بررسی نشسته و وجوهی چند برای اثبات اعجازقرآن برشمرده اند .برای نمونه باقلانی ،خبرهای غیبی ، امی بودن پیامبر ، نظم بی مانند و تألیف عجیب را از وجوه اعجازقرآن می شمارد.(باقلانی ،/۵۹-۵۷) نظام معتزلی اعجاز قرآن را درصرفه بودن قرآن می شناسد (اشعری ،/۱۱۸ ؛ شهرستانی ،۵۸/۱ ؛ قاضی عبدالجبار ،۳۱۸/۱۶ ) و علی بن عیسی رمانی وجوه اعجاز قرآن را تا هشت وجه شمارش می کند . (رمانی،/۷۵) دراین میان شهیدین که از برجسته ترین فقیهان شیعه درسده هشتم و دهم به شمار می روند ،درجای جای آثار و کتاب های خویش به برخی از وجوه قرآن اشاره می کنند : الف )نظم قرآن یکی از وجوه اعجاز قرآن در نگاه شهیدین ، نظم قرآن است . شهید اول در بحث قرائت نماز و فراموشی یک واژه سوره حمد ، حکم به اعاده قرائت سوره حمد می دهد و این حکم را به نظم قرآن مستند می سازد .به باورشهید فراموشی یک واژه سوره حمد سبب فروپاشی نظم قرآن به عنوان یک وجه ازوجوه اعجازقرآن می شود .بنابراین باید سوره را اعاده کرد تا اعجاز قرآن از میان نرود .(شهید اول ، البیان ،/۲۳۲) هم ایشان در بحث قرائت نماز به زبان غیر عربی ،حکم به عدم جوازاین نماز می دهد و مستند خویش را ناسازگاری این شکل از نمازبا نظم قرآن می خواند و نظم قرآن را از وجوه اعجاز قرآن می شناسد.(شهید اول ،ذکری ،۳۰۲/۳ ، ۳۰۴ ، ۳۰۹ ) شهید ثانی نیزنظم قرآن را از وجوه اعجاز قرآن می شناسد و براین اساس نمازی را که درآن قرآن به قصد افهام دیگری خوانده شده ،صحیح می خواند .به باورشهید این حکم ازآن جهت است که اعجاز قرآن در نظم و اسلوب آن است و قصد نمازگزار در آن هیچ تأثیری ندارد.(شهید ثانی ، روض الجنان ،/۳۳۲) شهید ثانی دربحث بهره گیری ازقرائت قاریان قرآن درنماز نیزحکم به عدم جواز قرائتی می دهد که ازجهت ترتیب آیات ،کلمات و جملات با قرائت متواتر ناسازگار است و مستند این حکم را از میان رفتن نظم قرآن به عنوان یک وجه از وجوه اعجاز قرآن معرفی می کند .(همان ،/۲۶۴) ب) فصاحت و بلاغت قرآن یکی دیگراز وجوه اعجاز قرآن ،فصاحت و بلاغت قرآن است .به باورشهید اول ، الفاظ قرآن مانند نظم قرآن ازوجوه اعجاز قرآن شناخته می شود .براین اساس شهیداول قرائت نمازبه زبان فارسی را برنمی تابد و این شکل از نماز را با اعجاز قرآن ناسازگار می بیند .(شهید اول ، الدروس ،۱۷۲/۱-۱۷۱) دراین عبارت ،شهید تنها از ناسازگاری این شکل ازنماز با اعجاز قرآن سخن می گوید و روشن نمی سازد که کدام یک از وجوه اعجاز قرآن با این شکل از نماز ناسازگاراست ،اما درکتاب «ذکری» دو دلیل برای عدم جوازقرائت نماز به زبان فارسی عرضه می دارد که دلیل دوم ،مراد شهید ازاعجاز را روشن می کند . دلیل نخست آنکه قرآن به زبان عربی فرود آمده است . دلیل دوم ناسازگاری این نوع از قرائت با لفظ و نظم قرآن به عنوان یک وجه از وجوه اعجاز قرآن . (شهید اول ، ذکری ، ۳۰۲/۳ ) این دلیل به قرینه دلیل نخست نشان از آن دارد که مراد شهید از اعجاز قرآن در کتاب «دروس» ، لفظ قرآن است و منظور وی از لفظ قرآن ، عربی بودن آن نیست ؛ چه اینکه عربی بودن دلیل نخست شهید است و در این دلیل هیچ اشاره ای به معجزه بودن قرآن نشده است . بنابراین مراد شهید از «لفظ» همان فصاحت و بلاغت قرآن است که شمار بسیاری از قرآن پژوهان آن را به عنوان اصلی ترین وجه اعجاز قرآن می شناسند . ج )اسلوب قرآن یکی دیگر ازوجوه اعجاز قرآن ، اسلوب قرآن است . شهید ثانی این وجه را به عنوان دلیل جوازقرائت قرآن درنمازبا قصد افهام دیگری می آورد.(شهید ثانی ، روض الجنان ،/۳۳۲) براین اساس ، شکل و محتوای قرآن متفاوت با دیگرآثار بشری است .شکل قرآن نه در قالب شعر می گنجد و نه درقالب نثر ،اما با این همه ، محاسن شعر و نثر در آیات وحی مشهود است .چنان که محتوای قرآن نیز معارف بسیاربلندی را درخود جای داده است و یک موضوع درقالب های گوناگون به مخاطب عرضه می شود .
دانش تفسیر
شهیدین دانش تفسیر را بسیار پراهمیت و مهم می شناختند .شهید ثانی برای آشنایی بیشتربا شیوه اهل سنت درتفسیر آیات قرآن به مصر سفر می کند و در درس تفسیرابوالحسن البکری و ناصرالدین ملقانی مالکی ، مدرس « تفسیر بیضاوی » حضور می یابد و با شیوه بکری ، ملقانی و بیضاوی درتفسیرآیات وحی آشنا می شود .(شهید ثانی ،شرح لمعه ،178/1) به باورشهید ثانی ، فهم آیات وحی به میزان دانش های مفسرو صفای قلب او بسته است .هراندازه دانش مفسر و صفای قلب او بیشترباشد ، فهم او از آیات وحی بهتر و عمیق تر خواهد بود .(شهید ثانی ، رسائل،/۱۲۹) شهیدین در تفسیر فقهی خویش از آیات قرآن ،از روش هایی سود می برند که برخی ریشه درآیات وحی دارد و شماری دیگرآبشخور روایی دارند .
تفسیر قرآن به قرآن
فهم متن به متن از روش های مهم دریافت مراد و مقصود پدید آورنده متن است . دلایل اعتبار و حجیت این روش در قرآن و روایات درخور دست یابی است . درقرآن ، آیه شریفه (هوالذی انزل علیک الکتاب منه آیات محکمات هن ام الکتاب ) (آل عمران/۷) بر تفسیر بخشی از آیات قرآن که متشابهات نامیده می شوند ،به کمک گروهی ازآیات که محکمات خوانده می شوند ،دلالت دارد و درروایات ، روایت « فان القرآن یفسر بعضه بعضا» (فیض کاشانی ،۷۵/۱) از تفسیر مطلق به مبین ، عام به خاص و …حکایت دارد . درآثارشهیدین این روش تفسیری بیش از هر روش دیگری مورد استفاده قرارگرفته است .دراین آثارازسیاق ،اسباب نزول ،مبین ،مقید برای تفسیرآیات قرآن سود گرفته شده است : الف )تفسیرآیه به کمک سیاق سیاق ،ازمنابع و مصادر مهم تفسیر بهینه آیات قرآن درآثار شهیدین شناخته می شود .برای نمونه شهید اول درتفسیرآیه شریفه (یا ایها الذین آمنوا اذا قمتم الی الصلاه فاغسلوا وجوهکم وایدیکم الی المرافق وامسحوا برءوسکم وارجلکم الی الکعبین) (مائده/۶) و بیان حکم مقدار مسح از سیاق پیشینی سود می برد . ایشان می نویسد :«ازآن جهت که در سیاق (وامسحوا برءوسکم) مسح بخشی از سر مراد است ، بنابراین درمورد بحث نیزمسح مقداری از پا کفایت می کند و مسح تمام پا واجب نیست .»(شهیداول ،ذکری، ۱۵۱/۲) درنظرگاه وی ،حجیت سیاق مشروط به نبود دلیل ناسازگاراست .براین اساس استناد برخی ازاهل سنت به سیاق آیه شریفه (انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ویطهرکم تطهیرا)(احزاب/۳۳) و اختصاص آیه به همسران پیامبر درست نیست ،چه اینکه : ۱٫ضمیر «کم» نشان از پایان یافتن بحث همسران پیامبردارد . ۲٫روایاتی که در متون روایی اهل سنت آمده و بیانگرسبب نزول آیه است ، با استناد این گروه به سیاق ناسازگاراست . ۳٫خروج ازیک حکم و ورود به حکمی دیگردرآیات قرآن فراوان است . (همان،۵۶/۱) ب)تفسیرآیه به کمک سبب نزول شهیدین ،درجای جای آثارخویش از اسباب نزول قرآن سود می برند و سبب نزول آیات را در فهم و تفسیر آیات بسیار تأثیرگذار می بینند . برای نمونه شهید اول ، وجوب تمسک به مذهب امامیه را به آیه (فمن حاجک فیه من بعد ما جاءک من العلم فقل تعالوا ندع ابناءنا و ابناءکم و نساءکم وانفسنا و انفسکم ثم نبتهل فنجعل لعنه الله علی الکاذبین)(آل عمران/۶۱) مستند می کند و درتفسیر و تبیین مستند خویش از سبب نزول سود می برد .(همان) هم ایشان درتفسیرآیه شریفه ( انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت ویطهرکم تطهیراً) (احزاب/۳۳) نیز از اسباب نزولی که درمتون روایی اهل سنت آمده است بهره می گیرد.(همان،/۵۶-۵۴) ج)تفسیر مجمل به مبین به باورشهید اول ،آیه شریفه (والمطلقات یتربصن بانفسهن ثلاثه قروء) (بقره/۲۲۸) ازجهت مقدارعده و تعیین معتده مجمل است (همان،/۴۷) و آیات دیگری از قرآن مبین این اجمال هستند : (والذین یتوفون منکم ویذرون ازواجاً یتربصن بانفسهن اربعه اشهر وعشراً) (بقره/۲۳۴) «وکسانی که از شما می میرند و همسرانی باقی می گذارند ، باید چهار ماه و ده روز انتظاربکشند (و عده نگه دارند) .» (واللائی یئسن من المحیض من نسائکم ان ارتبتم فعدتهن ثلاثه اشهر واللائی لم یحضن و اولات الاحمال اجلهن ان یضعن حملهن) (طلاق/۴) «و از زنانتان، آنان که از عادت ماهانه مأیوسند ،اگر در وضع آنها ( از نظر بارداری ) شک کنید ، عده آنان سه ماه است ، و همچنین آنها که عادت ماهانه ندیده اند ؛ و عده زنان باردار این است که بار خود را بر زمین بگذارند .» د) تفسیر مطلق به مقید شهید اول آیه شریفه (والذین یظاهرون من نسائهم ثم یعودون لما قالوا فتحریر رقبه) (مجادله/۳) را مجمل می شناسد و در تفسیر آن ازآیه ( وما کان لمؤمن ان یقتل مؤمناً الا خطاً و من قتل مؤمناً خطاً فتحریر رقبه مؤمنه) (نساء/۹۲) بهره می گیرد .(همان،/۴۶-۴۵) براین اساس شهید در بحث ازشرایط اعتبارعتق ،اسلام را شرط نخست می خواند.او در مورد قتل ، حکم به عتق رقبه مؤمنه می دهد و آن را اجماعی می خواند و درمورد غیرقتل ، عتق رقبه مؤمنه را اقوی می خواند.(شهید اول ،الدروس ،۱۸۱/۲)
تفسیرقرآن به روایت
شهیدین ،سنت را دومین منبع یا مصدر احکام می شناسند و سنت معصوم(ع) را در حکم سنت پیامبر(ص) معرفی می کنند .(شهیداول ،ذکری ،۴۷/۱) براین اساس درجای جای آثارشهیدین سنت پیامبر(ص) و معصومین (ع) در تفسیرآیات وحی به کاررفته است . نمونه نخست :شهیدین درکتاب شهادات از روایت امام صادق (ع) درتفسیرآیه شریفه (ولا یاب الشهداء اذا ما دعوا)(بقره/۲۸۲) سود می برند و حکم به وجوب کفایی تحمل شهادت درصورت فراخوان شهود می دهند .(شهید اول ،الدروس ،۱۷۴/۲ ؛شهید ثانی ،شرح لمعه ،۱۳۷/۳ ) نمونه دوم :فهم امام صادق (ع) ازآیه ( یخرون للاذقان سجداً )(اسراء/۱۰۷) در بحث سجده نمازمورد استفاده شهید اول قرارگرفته است .(شهید اول ،ذکری ، ۳۹۰/۳ ) نمونه سوم :شهید اول از روایاتی که دلالت برسهم الارث خنثی دارد، درتفسیرآیه ( لله ملک السماوات و الارض یخلق ما یشاء یهب لمن یشاء اناثاً و یهب لمن یشاء الذکور )(شوری/۴۹)سود می برد و مخالفت ابن ادریس با نظریه مشهورو استناد به آیه یاد شده را برنمی تابد،چه اینکه آیه شریفه ، حکم اکثریت افراد را بیان می کند، نه آنکه دلالت برحصرافراد به مؤنث و مذکر داشته باشد.(شهید اول ،الدروس ، ۳۷۹/۲) نمونه چهارم :شهید اول برای روشن ساختن مصداق (والصلاه الوسطی) در آیه شریفه (حافظوا علی الصلوات و الصلاه الوسطی وقوموا لله قانتین)(بقره/۲۳۸) از روایت امام باقر(ع) سود می برد و نماز ظهر را همان «صلاه وسطی »می خواند .(شهیداول ،ذکری ،۲۸۸/۲ )
تفسیر قرآن به عقل
شهیدین عقل را یکی ازادله احکام می شناسند (شهید اول ، ذکری ، ۵۲/۱ ؛ شهید ثانی ، شرح لمعه ، ۶۲/۳ ) و درجای جای آثارخویش ازعقل به عنوان دلیل حکم بهره می گیرند. برای نمونه وجوب امربه معروف و نهی ازمنکر را مستند به دلیل عقل می کنند(شهید اول ، الدروس ،۴۷/۲) و عقل را به عنوان یکی ازادله حرمت غصب می شناسند .(شهید ثانی ، شرح لمعه ،۱۸/۸) هم ایشان ازدلیل عقل در تفسیرآیات بهره می گیرند .برای نمونه درتفسیر آیه شریفه (فاوحینا الی موسی ان اضرب بعصاک البحرفانفلق )(شعرا/۶۳) از عقل بهره می گیرند و«ضرب» را به عنوان لحن الخطاب درتقدیر می گیرند ؛«فضرب فانفلق».(شهید اول ،ذکری ، ۵۳/۱ )
دانش نسخ
یکی دیگراز دانش های قرآنی ، دانش نسخ است .اهمیت این دانش ، بسیاری از قرآن پژوهان ، مفسران و فقیهان را به بحث درباره موضوعات زیر مجموعه این دانش واداشته است . تا آنجا که برخی اثری مستقل دراین موضوع عرضه داشته ، شماری دیگردرذیل آیه نسخ و آیات ناسخ و منسوخ به بررسی مقوله نسخ پرداخته و شرایط آن را یادآورمی شوند و گروهی چون فقیهان درفهم و استنباط احکام ناگزیر ازطرح نسخ و مباحث زیرمجموعه آن می شوند. دراین میان شهیدین درشمار فقهایی قرار دارند که درمستند سازی نظریات فقهی خویش یا درمقام نقد مستندات قرآنی مخالفان به برخی از مباحث نسخ اشاره دارند . ازجمله موارد نسخ درآثار شهیدین عبارت از نسخ درادیان می باشد .یکی از مباحث زیرمجموعه نسخ ،رخداد نسخ درادیان الهی است .دراین بحث اکثریت مسلمانان ازرابطه نسخ میان کتاب های آسمانی می گویند و این رابطه را شرط صحت نبوت پیامبراسلام (ص) می خوانند .دربرابر ایشان ،گروهی اندک نسخ دیگرکتاب های آسمانی را باورندارند و صحت نبوت پیامبراسلام (ص) را منوط به نسخ دیگر کتاب های آسمانی نمی بینند .به باورایشان موسی و عیسی (ع) مردم را به پیروی از شریعت خویش تا زمان ظهور پیامبراسلام (ص) فرا خواندند . بنابراین با آمدن دین جدید و نزول قرآن تکلیف مردم به پیروی از کتاب های آسمانی ازدرجه اعتبارخواهد افتاد و دراین صورت ،رابطه نسخ میان کتاب های آسمانی برقرار نخواهد شد . (فخررازی،۲۲۷/۳) دراین میان شهید اول همچون دیگران ،از رابطه نسخ میان کتاب های آسمانی سخن می گوید و دیگرکتاب های آسمانی را منسوخ می خواند .او در جای جای آثار و تألیفات خویش عبارت «الکتب السماویه المنسوخه» را به کار می برد و در مورد احکام این کتاب ها به بحث و بررسی می پردازد .برای نمونه دربحث احکام جنابت ،حکم به جوازمس کتاب های منسوخ می دهد ؛«و یجوز مس الکتاب المنسوخه » (الدروس ،۹۶/۱ و ۱۶۳/۳ ؛ذکری ، ۲۶۶/۱ )و دربحث ازمکاسب حرام ، نسخه برداری ،تعلیم و تعلم کتاب های منسوخ را درشمارمکاسب حرام می آورد . (الدروس ، ۱۶۳/۳) بنابراین شهید اول نیزدیگر کتاب های آسمانی را منسوخ می شناسد و با این فرض به بحث در مورد احکام آنها می پردازد. منبع:نشریه پژوهشهای قرآنی ،شماره ۵۸٫ ادامه دارد…
هیچ نظری وجود ندارد